ลาก่อนผู้พิพากษา! ศาลใช้ AI ตัดสินคดี

แนวคิดที่ว่าศาลใช้ AI ตัดสินคดีได้จุดประกายให้เกิดการถกเถียงอย่างกว้างขวางเกี่ยวกับอนาคตของกระบวนการยุติธรรม อย่างไรก็ตาม สถานการณ์ในประเทศไทยปัจจุบันยังคงให้ความสำคัญกับบทบาทของมนุษย์ในฐานะผู้ตัดสิน โดยนำปัญญาประดิษฐ์เข้ามาเป็นเครื่องมือสนับสนุนเพื่อเพิ่มประสิทธิภาพและความโปร่งใส แทนที่จะเข้ามาทำหน้าที่แทนผู้พิพากษาโดยสมบูรณ์

บทสรุปสำหรับผู้บริหาร

• ปัจจุบัน ประเทศไทยยังไม่มีการใช้ปัญญาประดิษฐ์ (AI) ในการตัดสินคดีแทนผู้พิพากษา แต่มีการนำมาใช้เป็นเครื่องมือสนับสนุนการทำงานในศาลอย่างมีนัยสำคัญ
• เทคโนโลยี AI ที่ถูกนำมาประยุกต์ใช้ในศาลปกครองไทยแล้วคือระบบแปลงเสียงเป็นข้อความ (Speech to Text) เพื่อช่วยในการถอดเสียงการพิจารณาคดี เพิ่มความรวดเร็วและลดภาระงานซ้ำซ้อน
• AI ยังถูกนำมาใช้เพื่อเพิ่มประสิทธิภาพในการค้นคว้าข้อมูลทางกฎหมายและคดีที่เกี่ยวข้อง ทำให้การสืบค้นมีความแม่นยำและรวดเร็วกว่าวิธีการดั้งเดิม
• เป้าหมายระยะยาวของกระบวนการยุติธรรมไทยคือการพัฒนาระบบศาลอิเล็กทรอนิกส์ (e-Court) และศาลปกครองอัจฉริยะ (Smart Admin Court) ภายในปี พ.ศ. 2570–2575 เพื่อให้การบริการมีความโปร่งใสและรวดเร็วยิ่งขึ้น
• การนำ AI มาใช้ยังคงอยู่ภายใต้การควบคุมของหลักการทางกฎหมาย โดยเฉพาะสิทธิในการได้รับการพิจารณาคดีอย่างเป็นธรรม (right to a fair trial) เพื่อให้แน่ใจว่าเทคโนโลยีจะถูกนำมาใช้เพื่อประโยชน์ของมนุษยชาติ

แนวคิดเรื่อง ลาก่อนผู้พิพากษา! ศาลใช้ AI ตัดสินคดี ได้สร้างภาพอนาคตที่ทั้งน่าทึ่งและน่ากังวลต่อแวดวงกฎหมายและสาธารณชนทั่วไป แต่ความเป็นจริงในกระบวนการยุติธรรมไทย ณ ปัจจุบัน คือการเดินทางที่ค่อยเป็นค่อยไปและรอบคอบในการผสานเทคโนโลยีปัญญาประดิษฐ์เข้ากับการทำงานของศาลยุติธรรม เทคโนโลยีนี้ไม่ได้ถูกนำมาเพื่อแทนที่ดุลยพินิจของมนุษย์ แต่ถูกวางบทบาทให้เป็นผู้ช่วยอัจฉริยะที่ช่วยเสริมศักยภาพ เพิ่มความรวดเร็ว และลดความคลาดเคลื่อนในกระบวนการทำงานบางส่วน เพื่อมุ่งไปสู่เป้าหมายที่ใหญ่กว่า นั่นคือการอำนวยความยุติธรรมที่เข้าถึงง่ายและมีประสิทธิภาพสูงสุดสำหรับประชาชนทุกคน

บทความนี้จะสำรวจสถานะที่แท้จริงของการใช้ AI ในศาลไทย เจาะลึกถึงแอปพลิเคชันที่เกิดขึ้นแล้ว วิสัยทัศน์ในอนาคต และที่สำคัญที่สุดคือการพิจารณาถึงความท้าทายทางจริยธรรมและหลักกฎหมายที่ต้องเผชิญ เพื่อให้เห็นภาพที่ชัดเจนว่าเทคโนโลยีกำลังเปลี่ยนแปลงโฉมหน้าของกระบวนการยุติธรรมไทยไปในทิศทางใด

สถานะปัจจุบันของ AI ในกระบวนการยุติธรรมไทย: ผู้ช่วยหรือผู้ตัดสิน?

คำถามสำคัญที่หลายคนสงสัยคือ ปัญญาประดิษฐ์ได้เข้ามาทำหน้าที่เป็นผู้ตัดสินชี้ขาดคดีความในประเทศไทยแล้วหรือไม่ คำตอบที่ชัดเจนในปัจจุบันคือ “ยังไม่ใช่” แม้ว่าหัวข้อเกี่ยวกับ ผู้พิพากษา AI จะเป็นที่พูดถึงอย่างกว้างขวาง แต่ในทางปฏิบัติ กระบวนการยุติธรรมไทย ยังคงยึดมั่นในหลักการที่ว่าการตัดสินคดีต้องมาจากดุลยพินิจของมนุษย์ ซึ่งมีความสามารถในการตีความเจตนารมณ์ของกฎหมาย เข้าใจบริบททางสังคม และคำนึงถึงมิติทางมนุษยธรรมที่ซับซ้อนเกินกว่าที่อัลกอริทึมจะเข้าใจได้

บทบาทของ AI ในระบบศาลไทยขณะนี้จึงจำกัดอยู่ในการเป็น “เครื่องมือสนับสนุน” หรือ “ผู้ช่วยอัจฉริยะ” ที่เข้ามาแบ่งเบาภาระงานในส่วนที่ต้องทำซ้ำๆ ใช้เวลามาก และต้องการความแม่นยำสูงในการจัดการข้อมูลจำนวนมหาศาล การเปลี่ยนแปลงนี้ไม่ได้เกิดขึ้นอย่างฉับพลัน แต่เป็นผลมาจากโครงการพัฒนาร่วมกันระหว่างหน่วยงานในกระบวนการยุติธรรมกับผู้เชี่ยวชาญด้านเทคโนโลยี เพื่อสร้างเครื่องมือที่ตอบโจทย์ความต้องการและสอดคล้องกับกรอบกฎหมายที่มีอยู่

การนำเทคโนโลยีมาใช้ในศาลไม่ได้มีเป้าหมายเพื่อลดทอนบทบาทของผู้พิพากษา แต่เพื่อเสริมสร้างศักยภาพให้กระบวนการพิจารณาคดีดำเนินไปอย่างราบรื่นและมีประสิทธิภาพยิ่งขึ้น ทำให้บุคลากรสามารถทุ่มเทเวลาและสติปัญญาไปกับแก่นแท้ของการอำนวยความยุติธรรมได้อย่างเต็มที่

การประยุกต์ใช้ AI ในทางปฏิบัติของศาลไทย

แม้จะยังไม่มีการใช้ AI ตัดสินคดีโดยตรง แต่ความก้าวหน้าในการนำเทคโนโลยีนี้มาปรับใช้ในส่วนงานอื่น ๆ ของศาลนั้นมีความชัดเจนและเป็นรูปธรรม โดยเฉพาะอย่างยิ่งในศาลปกครองซึ่งเป็นหน่วยงานนำร่องที่สำคัญ

เทคโนโลยีแปลงเสียงเป็นข้อความ: เพิ่มประสิทธิภาพงานธุรการ

หนึ่งในตัวอย่างที่ชัดเจนที่สุดของการนำ AI มาใช้ใน AI ศาลยุติธรรม ของไทย คือโครงการพัฒนาระบบแปลงเสียงพูดเป็นข้อความ (Speech to Text) ซึ่งเป็นความร่วมมือระหว่างสำนักงานศาลปกครองและศูนย์เทคโนโลยีอิเล็กทรอนิกส์และคอมพิวเตอร์แห่งชาติ (เนคเทค) สวทช. ตั้งแต่ปี พ.ศ. 2563

ในอดีต การถอดเทปบันทึกคำเบิกความหรือการพิจารณาคดีในห้องพิจารณาเป็นกระบวนการที่ใช้เวลาและทรัพยากรบุคคลอย่างมาก เจ้าหน้าที่ต้องใช้เวลาหลายชั่วโมงในการฟังและพิมพ์ข้อความซ้ำๆ ซึ่งอาจเกิดข้อผิดพลาดได้ง่าย ระบบ Speech to Text ที่ขับเคลื่อนด้วย AI ได้เข้ามาปฏิวัติกระบวนการนี้ โดยสามารถแปลงไฟล์เสียงจากการพิจารณาคดีให้กลายเป็นเอกสารข้อความฉบับร่างได้อย่างรวดเร็วและมีความแม่นยำสูง ประโยชน์ที่เกิดขึ้นโดยตรงคือ:

• ลดระยะเวลาการทำงาน: เจ้าหน้าที่สามารถลดเวลาในการถอดเทปได้อย่างมหาศาล และใช้เวลาไปกับการตรวจสอบความถูกต้องของเอกสารที่ AI สร้างขึ้นแทน
• ลดภาระงานซ้ำซ้อน: ช่วยให้บุคลากรไม่ต้องทำงานที่จำเจและสามารถไปทำงานส่วนอื่นที่ต้องการการวิเคราะห์ที่ซับซ้อนกว่าได้
• สร้างฐานข้อมูลดิจิทัล: การแปลงข้อมูลเสียงให้เป็นข้อความทำให้ง่ายต่อการจัดเก็บ ค้นหา และนำไปใช้วิเคราะห์ต่อในอนาคต ซึ่งเป็นรากฐานสำคัญของการพัฒนาระบบศาลดิจิทัล

AI กับการค้นคว้าวิจัยทางกฎหมายที่เหนือกว่า

นอกเหนือจากงานธุรการแล้ว AI ยังแสดงศักยภาพที่โดดเด่นในการสนับสนุนงานวิจัยทางกฎหมาย ซึ่งเป็นหัวใจสำคัญของการเตรียมคดีและการเขียนคำพิพากษา การค้นหาแนวคำพิพากษาเดิม ตัวบทกฎหมาย หรือบทความทางวิชาการที่เกี่ยวข้องจากฐานข้อมูลขนาดใหญ่ด้วยวิธีการใช้คำค้นหา (Keyword) แบบดั้งเดิมอาจให้ผลลัพธ์ที่ไม่ครบถ้วนหรือตรงประเด็นเสมอไป

ระบบ AI สมัยใหม่มีความสามารถในการทำความเข้าใจภาษาและบริบททางกฎหมาย (Natural Language Processing) ทำให้การค้นหามีความชาญฉลาดมากขึ้น มันสามารถวิเคราะห์คำค้นหาที่ซับซ้อนและค้นหาเอกสารที่มีความเชื่อมโยงทางเนื้อหา แม้จะไม่ได้ใช้คำเดียวกันตรงๆ ก็ตาม นอกจากนี้ AI ยังสามารถ:

• วิเคราะห์แนวโน้มคำพิพากษา: AI สามารถประมวลผลข้อมูลคำพิพากษาในอดีตจำนวนมากเพื่อระบุแนวโน้มหรือรูปแบบการตัดสินในคดีลักษณะเดียวกัน ซึ่งเป็นข้อมูลที่เป็นประโยชน์ต่อการเตรียมกลยุทธ์ในการต่อสู้คดี
• สรุปสาระสำคัญ: เทคโนโลยี AI บางชนิดสามารถอ่านเอกสารทางกฎหมายที่มีความยาวหลายสิบหน้าและสรุปประเด็นสำคัญออกมาได้ในเวลาอันสั้น ช่วยให้นักกฎหมายและผู้พิพากษาประหยัดเวลาในการศึกษาข้อมูลเบื้องต้น
• ตรวจสอบความสอดคล้อง: ช่วยตรวจสอบร่างเอกสารทางกฎหมายว่ามีการอ้างอิงข้อกฎหมายหรือแนวคำพิพากษาที่ถูกต้องและเป็นปัจจุบันหรือไม่

เปรียบเทียบบทบาทระหว่างผู้พิพากษามนุษย์และผู้ช่วย AI

เพื่อให้เห็นภาพความแตกต่างและบทบาทที่ชัดเจนของการทำงานร่วมกันระหว่างมนุษย์และปัญญาประดิษฐ์ในกระบวนการยุติธรรมไทยปัจจุบัน สามารถเปรียบเทียบหน้าที่และความสามารถของทั้งสองฝ่ายได้ดังตารางต่อไปนี้

วิสัยทัศน์แห่งอนาคต: สู่ศาลอัจฉริยะและศาลอิเล็กทรอนิกส์

การนำ AI มาประยุกต์ใช้ในปัจจุบันเป็นเพียงก้าวแรกของแผนการที่ใหญ่กว่า นั่นคือการปฏิรูประบบงานศาลให้ก้าวไปสู่การเป็น “ศาลอิเล็กทรอนิกส์” (e-Court) และ “ศาลปกครองอัจฉริยะ” (Smart Admin Court) อย่างเต็มรูปแบบ ซึ่งมีเป้าหมายที่ชัดเจนในช่วงปี พ.ศ. 2570–2575 วิสัยทัศน์นี้ไม่ได้มุ่งเน้นแค่การนำเทคโนโลยีใหม่ๆ เข้ามาใช้ แต่เป็นการออกแบบกระบวนการทำงานใหม่ทั้งหมดเพื่อให้เกิดประโยชน์สูงสุดต่อประชาชน

เป้าหมายหลักของศาลอัจฉริยะประกอบด้วย:

• ความรวดเร็ว (Speed): ลดขั้นตอนที่ซ้ำซ้อนและระยะเวลาในการดำเนินคดี ตั้งแต่การยื่นฟ้องไปจนถึงการสิ้นสุดของคดี ทำให้ประชาชนเข้าถึงความยุติธรรมได้เร็วขึ้น
• ความโปร่งใส (Transparency): การนำข้อมูลเข้าสู่ระบบดิจิทัลทำให้ทุกฝ่ายที่เกี่ยวข้องสามารถติดตามความคืบหน้าของคดีได้ง่ายขึ้น ลดการใช้ดุลยพินิจที่ไม่จำเป็น และสร้างความเชื่อมั่นให้กับสาธารณชน
• ประสิทธิภาพ (Efficiency): ใช้ทรัพยากรบุคคลและงบประมาณได้อย่างคุ้มค่าที่สุด โดยให้เทคโนโลยีเข้ามาจัดการงานที่สามารถทำได้โดยอัตโนมัติ

ในอนาคตของศาลอัจฉริยะ AI จะมีบทบาทที่ลึกซึ้งกว่าแค่การแปลงเสียงหรือการค้นหาข้อมูล อาจรวมถึงการช่วยวิเคราะห์สำนวนคดีเพื่อหาประเด็นที่น่าสนใจ, การจัดการตารางนัดพิจารณาคดีอย่างมีประสิทธิภาพ หรือแม้กระทั่งการช่วยไกล่เกลี่ยข้อพิพาทเบื้องต้นผ่านระบบออนไลน์ อย่างไรก็ตาม แกนหลักของวิสัยทัศน์นี้ยังคงเป็นการใช้เทคโนโลยีเพื่อ “เสริมพลัง” ให้กับบุคลากรในกระบวนการยุติธรรม ไม่ใช่การเข้ามา “แทนที่” การตัดสินใจของมนุษย์

ประเด็นท้าทายทางจริยธรรมและหลักนิติธรรม

การนำเทคโนโลยีที่มีพลังอย่าง AI เข้ามาใช้ในกระบวนการที่ละเอียดอ่อนอย่างการอำนวยความยุติธรรม ย่อมมาพร้อมกับคำถามและความท้าทายเชิงจริยธรรมและกฎหมายที่สำคัญ ซึ่งเป็นประเด็นที่นักกฎหมายและนักพัฒนาทั่วโลกกำลังให้ความสนใจอย่างยิ่ง

สิทธิในการได้รับการพิจารณาคดีอย่างเป็นธรรม

หลักการสำคัญที่สุดที่ต้องคำนึงถึงคือ “สิทธิในการได้รับการพิจารณาคดีอย่างเป็นธรรม” (Right to a Fair Trial) ซึ่งเป็นสิทธิขั้นพื้นฐานของมนุษย์ การใช้ AI ในการวิเคราะห์ข้อมูลหรือสนับสนุนการตัดสินใจอาจก่อให้เกิดความเสี่ยงได้หากไม่มีการกำกับดูแลที่ดีพอ ตัวอย่างเช่น:

• อคติในข้อมูล (Data Bias): หาก AI ถูกฝึกฝนด้วยชุดข้อมูลทางคดีในอดีตที่มีอคติแฝงอยู่ (เช่น อคติทางเพศ, เชื้อชาติ หรือสถานะทางสังคม) อัลกอริทึมก็อาจจะเรียนรู้และทำซ้ำอคตินั้นในการวิเคราะห์ข้อมูลใหม่ๆ ซึ่งอาจนำไปสู่ผลลัพธ์ที่ไม่เป็นธรรม
• ความโปร่งใสของอัลกอริทึม (Algorithmic Transparency): ระบบ AI ที่ซับซ้อนบางชนิดทำงานเหมือน “กล่องดำ” (Black Box) ซึ่งหมายความว่าเป็นเรื่องยากที่จะอธิบายว่าเหตุใดระบบจึงให้ผลลัพธ์เช่นนั้นออกมา การขาดความโปร่งใสนี้เป็นปัญหาใหญ่ในทางกฎหมาย เพราะคู่ความมีสิทธิที่จะทราบถึงเหตุผลเบื้องหลังการตัดสินใจที่ส่งผลกระทบต่อตนเอง

แนวคิด ‘ธรรมะ AI’: หลักประกันความยุติธรรม

จากความกังวลดังกล่าว ทำให้เกิดการพูดถึงแนวคิดเรื่องการพัฒนา กฎหมาย AI และการสร้างมาตรฐานกำกับดูแลที่เข้มแข็ง เพื่อให้แน่ใจว่าการนำ AI มาใช้จะอยู่บนพื้นฐานของความยุติธรรมและมนุษยธรรม ในบริบทของไทยอาจมีการพูดถึงแนวคิด “ธรรมะ AI” ซึ่งหมายถึงการออกแบบและพัฒนาปัญญาประดิษฐ์ที่ยึดหลักคุณธรรม จริยธรรม และความเป็นธรรมเป็นที่ตั้ง เพื่อให้เทคโนโลยีเป็นเครื่องมือที่ส่งเสริมความยุติธรรมอย่างแท้จริง ไม่ใช่เครื่องมือที่สร้างความเหลื่อมล้ำหรือละเมิดสิทธิมนุษยชน

มุมมองเปรียบเทียบกับเวทีโลก

เมื่อมองไปยังต่างประเทศ จะพบว่าการนำ AI มาใช้ในระบบกฎหมายมีความหลากหลาย บางประเทศเริ่มทดลองใช้ AI ในการตัดสินคดีเล็กๆ น้อยๆ ที่มีความซับซ้อนไม่มาก เช่น คดีค่าปรับจราจร หรือข้อพิพาทของผู้บริโภค ขณะที่ในสหรัฐอเมริกา มีการใช้ AI เพื่อช่วยประเมินความเสี่ยงในการกระทำผิดซ้ำของผู้ต้องหาเพื่อประกอบการพิจารณาให้ประกันตัว ซึ่งก็ได้ก่อให้เกิดการถกเถียงเรื่องอคติและความเป็นธรรมอย่างกว้างขวาง

แนวทางของประเทศไทยในปัจจุบันที่มุ่งเน้นการใช้ AI เป็นเครื่องมือสนับสนุนงานธุรการและการวิจัย ถือเป็นแนวทางที่ระมัดระวังและรอบคอบ โดยให้ความสำคัญกับการสร้างรากฐานทางเทคโนโลยีและปรับปรุงประสิทธิภาพของกระบวนการภายในก่อนที่จะพิจารณาบทบาทที่ซับซ้อนยิ่งขึ้นในอนาคต วิธีการนี้ช่วยให้ระบบยุติธรรมไทยสามารถเรียนรู้และปรับตัวเข้ากับเทคโนโลยีใหม่ๆ ได้ โดยยังคงรักษาหลักการสำคัญของการพิจารณาคดีโดยมนุษย์ไว้เป็นแกนกลาง

บทสรุปและทิศทางในอนาคต

สรุปได้ว่า หัวข้อ “ลาก่อนผู้พิพากษา! ศาลใช้ AI ตัดสินคดี” ยังคงเป็นภาพของอนาคตที่ต้องมีการศึกษาและถกเถียงกันอีกมาก สำหรับประเทศไทยในวันนี้ ปัญญาประดิษฐ์ได้เข้ามามีบทบาทในฐานะ “ผู้ช่วย” ที่ทรงประสิทธิภาพ ช่วยยกระดับการทำงานของศาลให้มีความทันสมัย รวดเร็ว และโปร่งใสมากขึ้น ผ่านการประยุกต์ใช้ในงานถอดเสียงการพิจารณาคดีและการค้นคว้าข้อมูลทางกฎหมาย

การเดินทางสู่ศาลอัจฉริยะและศาลอิเล็กทรอนิกส์ยังคงดำเนินต่อไป โดยมีเป้าหมายเพื่ออำนวยความยุติธรรมที่ดีที่สุดให้แก่ประชาชน อย่างไรก็ตาม การเดินทางนี้ต้องดำเนินไปพร้อมกับการสร้างกรอบกำกับดูแลทางจริยธรรมและกฎหมายที่รัดกุม เพื่อให้แน่ใจว่าเทคโนโลยีจะถูกนำมาใช้เพื่อส่งเสริมสิทธิและความเป็นธรรม ไม่ใช่เพื่อลดทอนคุณค่าของความเป็นมนุษย์ในกระบวนการยุติธรรม อนาคตของ AI ในศาลจึงไม่ใช่การแทนที่ผู้พิพากษา แต่คือการสร้างความร่วมมือระหว่างมนุษย์และเครื่องจักร เพื่อบรรลุซึ่งความยุติธรรมที่ยั่งยืน