ศาลใช้ AI ‘ตราชูอัจฉริยะ’ ช่วยตัดสินคดี

บทสรุปสำหรับผู้บริหาร

การนำเทคโนโลยีปัญญาประดิษฐ์มาใช้ในกระบวนการยุติธรรมของไทยได้กลายเป็นรูปธรรมที่ชัดเจนขึ้น โดยเฉพาะอย่างยิ่งกับการพัฒนาระบบ ‘ตราชูอัจฉริยะ’ ซึ่งเป็นเครื่องมือ AI ที่ออกแบบมาเพื่อช่วยเหลือการทำงานของผู้พิพากษา ประเด็นสำคัญที่ควรทราบมีดังนี้:

• การนำร่อง AI ในศาลปกครอง: ประเทศไทยได้เริ่มโครงการ “ศาลอัจฉริยะ” โดยนำร่องใช้ระบบ AI ที่พัฒนาจากโมเดลภาษาขนาดใหญ่ (Large Language Model) ซึ่งถูกฝึกฝนให้เข้าใจบริบทของกฎหมายไทยโดยเฉพาะ เพื่อช่วยวิเคราะห์และสรุปสำนวนคดี
• เป้าหมายหลักเพื่อเพิ่มประสิทธิภาพ: วัตถุประสงค์สำคัญคือการลดภาระงานของผู้พิพากษา เพิ่มความรวดเร็วในการพิจารณาคดี และช่วยลดจำนวนคดีที่คั่งค้างในระบบศาล โดยการใช้ AI ค้นหาข้อกฎหมายและคำพิพากษาที่เกี่ยวข้องได้อย่างแม่นยำ
• ความร่วมมือระหว่างหน่วยงานรัฐ: โครงการนี้เป็นผลจากความร่วมมือระหว่างสำนักงานศาลปกครอง, สำนักงานพัฒนาวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีแห่งชาติ (สวทช.), และศูนย์เทคโนโลยีอิเล็กทรอนิกส์และคอมพิวเตอร์แห่งชาติ (เนคเทค) สะท้อนถึงการบูรณาการเทคโนโลยีและนวัตกรรมดิจิทัลในภาครัฐ
• เป็นเครื่องมือช่วยตัดสินใจ ไม่ใช่ผู้พิพากษา AI: ระบบ AI ถูกออกแบบมาเพื่อเป็นผู้ช่วยในการสืบค้นและวิเคราะห์ข้อมูล ไม่ได้ทำหน้าที่ตัดสินคดีแทนมนุษย์ ดุลยพินิจสุดท้ายยังคงเป็นของผู้พิพากษา
• ความท้าทายและการกำกับดูแล: แม้จะมีประโยชน์มากมาย แต่การใช้ AI ในศาลยังคงมีความท้าทายด้านความโปร่งใส อคติของข้อมูล และความน่าเชื่อถือ ซึ่งเป็นประเด็นที่ทั่วโลกให้ความสำคัญและกำลังพัฒนากฎระเบียบเพื่อกำกับดูแล

การปฏิวัติกระบวนการยุติธรรมสู่ยุคดิจิทัล

การที่ศาลใช้ AI ‘ตราชูอัจฉริยะ’ ช่วยตัดสินคดี นับเป็นจุดเปลี่ยนครั้งสำคัญที่แสดงให้เห็นถึงการปรับตัวของกระบวนการยุติธรรมไทยให้เข้ากับยุคดิจิทัลอย่างเต็มรูปแบบ ระบบนี้ไม่ใช่การนำหุ่นยนต์มานั่งบนบัลลังก์พิพากษา แต่เป็นการใช้เทคโนโลยีปัญญาประดิษฐ์ขั้นสูงเพื่อเป็นเครื่องมือสนับสนุนการทำงานของตุลาการ ช่วยให้การวิเคราะห์ข้อมูลทางกฎหมายที่ซับซ้อนและมีจำนวนมหาศาลกลายเป็นเรื่องที่ง่ายดายและรวดเร็วยิ่งขึ้น

ความสำคัญของเทคโนโลยีนี้ทวีความจำเป็นมากขึ้นเมื่อพิจารณาถึงปริมาณคดีที่เพิ่มขึ้นอย่างต่อเนื่องในแต่ละปี ซึ่งส่งผลให้เกิดภาวะคดีล้นศาลและเกิดความล่าช้าในการอำนวยความยุติธรรม การนำ AI เข้ามาช่วยจึงเป็นแนวทางที่ตอบโจทย์ในการเพิ่มประสิทธิภาพ ลดระยะเวลา และส่งเสริมความแม่นยำในการพิจารณาพิพากษาคดี ซึ่งผู้ที่ได้รับประโยชน์สูงสุดคือประชาชนที่จะเข้าถึงกระบวนการยุติธรรมที่รวดเร็วและเป็นธรรมมากขึ้น โครงการนี้จึงไม่ได้เป็นเพียงการอัปเกรดเทคโนโลยี แต่เป็นการยกระดับโครงสร้างพื้นฐานของกระบวนการยุติธรรมของประเทศ

ทำความรู้จัก ‘ตราชูอัจฉริยะ’: AI ผู้ช่วยในบัลลังก์ศาล

‘ตราชูอัจฉริยะ’ คือชื่อของระบบปัญญาประดิษฐ์ที่ถูกพัฒนาขึ้นเพื่อทำหน้าที่เป็นผู้ช่วยอัจฉริยะสำหรับผู้พิพากษาและบุคลากรในกระบวนการยุติธรรม โดยแก่นแท้ของระบบนี้คือการประยุกต์ใช้เทคโนโลยีการประมวลผลภาษาธรรมชาติ (Natural Language Processing – NLP) และการเรียนรู้ของเครื่อง (Machine Learning) เพื่อวิเคราะห์และสังเคราะห์ข้อมูลจากเอกสารทางกฎหมายจำนวนมหาศาล ไม่ว่าจะเป็นตัวบทกฎหมาย คำพิพากษาศาลฎีกา หรือเอกสารในสำนวนคดี

เทคโนโลยีเบื้องหลัง: Large Language Model ฉบับกฎหมายไทย

หัวใจของ ‘ตราชูอัจฉริยะ’ คือโมเดลภาษาขนาดใหญ่ (Large Language Model – LLM) ซึ่งเป็นเทคโนโลยีเดียวกันกับที่อยู่เบื้องหลัง AI ที่มีชื่อเสียงระดับโลก แต่ความพิเศษของระบบนี้คือการถูกฝึกฝนและปรับจูน (Fine-tuning) ด้วยชุดข้อมูลที่เป็นภาษากฎหมายไทยโดยเฉพาะ ซึ่งมีความซับซ้อนและศัพท์เฉพาะทางที่แตกต่างจากภาษาพูดทั่วไป การฝึกฝนด้วยข้อมูล Big Data ทางกฎหมายทำให้ AI มีความสามารถในการ:

• เข้าใจบริบททางกฎหมาย: สามารถตีความและเข้าใจความหมายของศัพท์เทคนิค ประโยค และโครงสร้างทางกฎหมายที่มีความกำกวมได้
• เชื่อมโยงข้อมูล: สามารถค้นหาและเชื่อมโยงข้อกฎหมายที่เกี่ยวข้องกับประเด็นในคดี พร้อมทั้งยกคำพิพากษาศาลฎีกาในคดีที่มีลักษณะคล้ายคลึงกันมาประกอบการพิจารณา
• สรุปสาระสำคัญ: สามารถอ่านเอกสารสำนวนคดีที่มีความยาวหลายร้อยหน้าและสรุปประเด็นสำคัญ ข้อเท็จจริง และข้อโต้แย้งของคู่ความออกมาได้อย่างกระชับ

เทคโนโลยีนี้ช่วยลดเวลาที่ผู้พิพากษาต้องใช้ในการค้นคว้าข้อมูลด้วยตนเองได้อย่างมีนัยสำคัญ และช่วยให้มั่นใจได้ว่าจะไม่พลาดข้อมูลหรือ判例 (precedent) ที่สำคัญไป

ขอบเขตการทำงานของ AI ในศาล

สิ่งสำคัญที่ต้องเน้นย้ำคือ ‘ตราชูอัจฉริยะ’ ถูกออกแบบมาในฐานะ “เครื่องมือสนับสนุนการตัดสินใจ” (Decision Support Tool) ไม่ใช่ “ผู้ทำการตัดสินใจ” (Decision Maker) โดยขอบเขตการทำงานหลักของระบบประกอบด้วย:

1. การสืบค้นข้อมูลอัจฉริยะ (Intelligent Search): ค้นหาข้อกฎหมาย คำพิพากษา และข้อมูลที่เกี่ยวข้องกับคดีได้อย่างรวดเร็วและแม่นยำกว่าการค้นหาแบบดั้งเดิม
2. การวิเคราะห์และสรุปสำนวน (Case Analysis and Summarization): ช่วยวิเคราะห์ข้อเท็จจริงในสำนวนคดีและสรุปประเด็นสำคัญเพื่อลดภาระการอ่านเอกสารจำนวนมาก
3. การเปรียบเทียบคดี (Case Comparison): นำเสนอคดีในอดีตที่มีข้อเท็จจริงใกล้เคียงกัน เพื่อเป็นแนวทางและส่งเสริมความสม่ำเสมอในการตัดสิน
4. การช่วยร่างเอกสาร (Drafting Assistance): ช่วยร่างคำพิพากษาหรือเอกสารทางกฎหมายเบื้องต้นตามโครงสร้างและรูปแบบมาตรฐาน เพื่อให้ผู้พิพากษานำไปปรับแก้และขัดเกลาต่อ

เทคโนโลยี AI ไม่ได้มาเพื่อทดแทนดุลยพินิจของผู้พิพากษา แต่เป็นเครื่องมืออันทรงพลังที่ช่วยเสริมการตัดสินใจให้รวดเร็วและแม่นยำยิ่งขึ้นบนพื้นฐานของข้อมูลมหาศาล

ที่มาของโครงการ: ความร่วมมือเพื่อสร้างศาลอัจฉริยะ

โครงการ ‘ตราชูอัจฉริยะ’ ไม่ได้เกิดขึ้นจากหน่วยงานใดหน่วยงานหนึ่งเพียงลำพัง แต่เป็นผลผลิตของความร่วมมือเชิงยุทธศาสตร์ระหว่างองค์กรชั้นนำของประเทศที่มีเป้าหมายร่วมกันในการพัฒนากระบวนการยุติธรรมไทยให้ก้าวทันเทคโนโลยีโลก

บทบาทของหน่วยงานภาครัฐ

ความสำเร็จของโครงการนี้เกิดจากการผนึกกำลังของ 3 หน่วยงานหลัก ได้แก่:

• สำนักงานศาลปกครอง: ในฐานะผู้ใช้งานและผู้เชี่ยวชาญในโดเมนกฎหมายปกครอง เป็นผู้ให้ข้อมูล กำหนดโจทย์ความต้องการ และทดสอบระบบเพื่อให้แน่ใจว่า AI สามารถตอบสนองการใช้งานจริงในชั้นศาลได้
• สำนักงานพัฒนาวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีแห่งชาติ (สวทช.): เป็นหน่วยงานกลางที่สนับสนุนและผลักดันให้เกิดการวิจัยและพัฒนาเทคโนโลยีขั้นสูงในประเทศ มีบทบาทในการวางกรอบยุทธศาสตร์และเชื่อมโยงองค์ความรู้
• ศูนย์เทคโนโลยีอิเล็กทรอนิกส์และคอมพิวเตอร์แห่งชาติ (เนคเทค): ในฐานะหน่วยงานวิจัยและพัฒนาหลัก เป็นผู้ลงมือสร้างและฝึกฝนโมเดล AI ด้วยความเชี่ยวชาญด้านเทคโนโลยีภาษาและปัญญาประดิษฐ์ เพื่อให้ได้ระบบที่มีประสิทธิภาพสูงสุด

ความร่วมมือในลักษณะนี้ถือเป็นต้นแบบที่สำคัญของการบูรณาการระหว่างหน่วยงานภาครัฐเพื่อขับเคลื่อนนวัตกรรมดิจิทัล และสามารถขยายผลไปยังหน่วยงานอื่น ๆ ในอนาคตได้

เป้าหมายสู่การเป็น ‘Smart Court’

การพัฒนา ‘ตราชูอัจฉริยะ’ เป็นส่วนหนึ่งของวิสัยทัศน์ที่ใหญ่กว่า นั่นคือการมุ่งสู่การเป็น “ศาลอัจฉริยะ” หรือ “Smart Court” ซึ่งเป็นแนวคิดในการนำเทคโนโลยีดิจิทัลมาประยุกต์ใช้ในทุกมิติของกระบวนการยุติธรรม ตั้งแต่การยื่นฟ้อง การจัดการคดี การพิจารณาคดี ไปจนถึงการบังคับคดี เพื่อสร้างระบบนิเวศที่โปร่งใส มีประสิทธิภาพ และเข้าถึงง่ายสำหรับทุกฝ่ายที่เกี่ยวข้อง ทั้งตุลาการ คู่ความ และประชาชนทั่วไป การนำ AI เข้ามาใช้จึงเป็นเพียงจิ๊กซอว์ชิ้นสำคัญที่จะช่วยเร่งการเปลี่ยนผ่านนี้ให้เกิดขึ้นได้เร็วยิ่งขึ้น

การวิเคราะห์ประโยชน์และความท้าทาย

เช่นเดียวกับเทคโนโลยีใหม่ทุกชนิด การนำ AI มาใช้ในวงการกฎหมายย่อมมีทั้งด้านที่เป็นประโยชน์อย่างมหาศาลและด้านที่เป็นความท้าทายซึ่งต้องมีการบริหารจัดการอย่างรอบคอบ การทำความเข้าใจทั้งสองด้านจะช่วยให้เห็นภาพรวมของการเปลี่ยนแปลงครั้งนี้ได้อย่างสมบูรณ์

ข้อดีของการนำ AI มาปรับใช้

การประยุกต์ใช้ AI ในศาลมีศักยภาพในการสร้างผลกระทบเชิงบวกในหลายมิติ โดยเฉพาะอย่างยิ่งในด้านประสิทธิภาพและความแม่นยำ ซึ่งเป็นหัวใจสำคัญของกระบวนการยุติธรรม ระบบสามารถวิเคราะห์ข้อมูลจำนวนมากได้ในเวลาอันสั้น ช่วยให้ผู้พิพากษามีเวลามากขึ้นในการใช้ดุลยพินิจกับประเด็นที่ซับซ้อน นอกจากนี้ยังช่วยส่งเสริมความสม่ำเสมอในการตัดสินคดีที่มีข้อเท็จจริงคล้ายคลึงกัน ซึ่งเป็นหลักการสำคัญของความยุติธรรม

ความเสี่ยงและข้อควรพิจารณา

ในอีกด้านหนึ่ง ความท้าทายหลักอยู่ที่ประเด็นเรื่องอคติที่อาจแฝงอยู่ในข้อมูลที่ใช้ฝึก AI (Data Bias) หากข้อมูลในอดีตมีแนวโน้มการตัดสินที่เอนเอียง AI ก็อาจเรียนรู้และสร้างผลลัพธ์ที่สะท้อนอคตินั้นออกมาได้ นอกจากนี้ ความโปร่งใสในการทำงานของ AI หรือที่เรียกว่า “ปัญหา กล่องดำ” (Black Box Problem) ก็เป็นอีกประเด็นที่ต้องพิจารณาอย่างจริงจัง การสร้างกลไกการตรวจสอบ การกำกับดูแล และการกำหนดความรับผิดชอบที่ชัดเจนจึงเป็นสิ่งจำเป็นอย่างยิ่ง

มุมมองจากสากล: การกำกับดูแล AI ในกระบวนการยุติธรรม

การนำ AI มาใช้ในศาลไม่ใช่เรื่องใหม่ที่เกิดขึ้นเฉพาะในประเทศไทย แต่เป็นแนวโน้มที่เกิดขึ้นทั่วโลก อย่างไรก็ตาม นานาประเทศต่างตระหนักถึงความเสี่ยงที่อาจเกิดขึ้นและได้เริ่มวางกรอบการกำกับดูแลอย่างจริงจัง กรณีศึกษาที่น่าสนใจคือมาตรการของศาลอุทธรณ์รัฐบาลกลางในสหรัฐอเมริกา ที่ได้ออกกฎข้อบังคับให้ทนายความที่ยื่นเอกสารต่อศาลต้องรับรองว่า เนื้อหาที่สร้างโดย AI ได้รับการตรวจสอบความถูกต้องโดยมนุษย์แล้ว

กฎระเบียบดังกล่าวมีขึ้นเพื่อป้องกันปัญหา “การหลอน” (Hallucination) ของ AI ซึ่งเป็นปรากฏการณ์ที่ AI สร้างข้อมูลที่ไม่มีอยู่จริงขึ้นมา เช่น การอ้างอิงคำพิพากษาหรือข้อกฎหมายที่ไม่มีตัวตน ซึ่งหากนำไปใช้อ้างอิงในชั้นศาลโดยไม่มีการตรวจสอบ อาจส่งผลกระทบอย่างร้ายแรงต่อความน่าเชื่อถือของกระบวนการยุติธรรม แนวทางนี้สะท้อนให้เห็นถึงหลักการสำคัญที่ได้รับการยอมรับในระดับสากลว่า AI ควรเป็นเพียงเครื่องมือสนับสนุน และมนุษย์ยังคงต้องเป็นผู้รับผิดชอบสุดท้ายต่อเนื้อหาและความถูกต้องทางกฎหมาย การพัฒนากฎหมายและเทคโนโลยีในประเทศไทยจึงจำเป็นต้องศึกษาและเรียนรู้จากกรณีเหล่านี้ เพื่อสร้างกรอบการกำกับดูแลที่เหมาะสมกับบริบทของประเทศต่อไป

บทสรุปและอนาคตของ AI ในวงการกฎหมายไทย

การที่ศาลใช้ AI ‘ตราชูอัจฉริยะ’ ช่วยตัดสินคดี ถือเป็นหมุดหมายที่สำคัญของการปฏิรูปกระบวนการยุติธรรมไทยเข้าสู่ยุคดิจิทัลอย่างแท้จริง โครงการนี้ไม่เพียงแต่จะช่วยเพิ่มประสิทธิภาพ ลดคดีสะสม และส่งเสริมความแม่นยำในการทำงานของศาล แต่ยังเป็นการวางรากฐานสำหรับการนำเทคโนโลยีขั้นสูงมาปรับใช้ในวงการกฎหมายในมิติอื่น ๆ ต่อไปในอนาคต

อย่างไรก็ตาม ความสำเร็จในระยะยาวขึ้นอยู่กับการบริหารจัดการความท้าทาย ทั้งในด้านเทคนิค เช่น ความถูกต้องและอคติของข้อมูล และในด้านจริยธรรมและกฎหมาย เช่น ความโปร่งใสและความรับผิดชอบ อนาคตของ AI ในกระบวนการยุติธรรมจึงต้องเดินหน้าไปพร้อมกับการพัฒนากรอบธรรมาภิบาลที่รัดกุม เพื่อให้แน่ใจว่าเทคโนโลยีจะถูกนำมาใช้อย่างสร้างสรรค์และคงไว้ซึ่งหลักการแห่งความยุติธรรมอย่างครบถ้วน การเปลี่ยนแปลงนี้เป็นสิ่งที่น่าจับตามองอย่างยิ่ง เพราะไม่เพียงแต่จะส่งผลต่อการทำงานของศาล แต่ยังเกี่ยวข้องกับสิทธิในการเข้าถึงความยุติธรรมของประชาชนทุกคนในอนาคต