AI ชนะรางวัลศิลป์ พีระศรี! ดราม่าศิลปินคน vs ปัญญาประดิษฐ์

ประเด็นถกเถียงครั้งใหญ่ในโลกศิลปะได้ปะทุขึ้น เมื่อเกิดกระแสข่าวว่า AI ชนะรางวัลศิลป์ พีระศรี! ดราม่าศิลปินคน vs ปัญญาประดิษฐ์ ได้กลายเป็นหัวข้อที่ถูกพูดถึงอย่างกว้างขวาง เหตุการณ์นี้ได้จุดชนวนคำถามสำคัญเกี่ยวกับแก่นแท้ของความคิดสร้างสรรค์ คุณค่าของผลงานศิลปะ และนิยามของคำว่า “ศิลปิน” ในยุคที่เทคโนโลยีปัญญาประดิษฐ์สามารถสร้างสรรค์ผลงานที่งดงามและซับซ้อนทัดเทียมกับมนุษย์ได้ การเผชิญหน้าระหว่างฝีมือและจิตวิญญาณของมนุษย์กับอัลกอริทึมอันชาญฉลาดของ AI กำลังท้าทายความเชื่อและขนบธรรมเนียมที่มีมาอย่างยาวนานในวงการศิลปะทั่วโลก

ประเด็นสำคัญที่ต้องจับตา

• การเกิดขึ้นของ “ศิลปิน AI” กำลังท้าทายนิยามดั้งเดิมของศิลปะและความคิดสร้างสรรค์ ว่าจำเป็นต้องมาจากเจตนาและอารมณ์ของมนุษย์เท่านั้นหรือไม่
• ชัยชนะของผลงานที่สร้างโดย AI ในเวทีประกวดศิลปะระดับนานาชาติ ได้ก่อให้เกิดการถกเถียงอย่างเผ็ดร้อนเกี่ยวกับความเท่าเทียมในการแข่งขันและคุณค่าของฝีมือมนุษย์
• ประเด็นด้านลิขสิทธิ์ของผลงานศิลปะจาก AI ยังคงเป็นพื้นที่สีเทาทางกฎหมาย ซึ่งยังไม่มีข้อสรุปที่ชัดเจนว่าใครคือเจ้าของที่แท้จริงระหว่างผู้พัฒนา AI, ผู้ป้อนคำสั่ง หรือตัว AI เอง
• อนาคตของศิลปะอาจมุ่งไปสู่การทำงานร่วมกันระหว่างมนุษย์และ AI เพื่อเปิดพรมแดนใหม่ๆ ของการแสดงออกทางศิลปะ แทนที่จะเป็นการแทนที่กันโดยสิ้นเชิง
• วงการศิลปะไทย เช่นเดียวกับทั่วโลก กำลังเผชิญกับความจำเป็นในการปรับตัวและกำหนดหลักเกณฑ์เพื่อรองรับการเข้ามาของเทคโนโลยีปัญญาประดิษฐ์สร้างสรรค์

จุดเริ่มต้นของความท้าทาย: เมื่อเทคโนโลยีเขย่าวงการศิลปะ

โลกศิลปะที่เคยขับเคลื่อนด้วยพู่กัน สิ่ว หรือกล้องถ่ายรูป กำลังเผชิญกับการเปลี่ยนแปลงครั้งสำคัญนับตั้งแต่การมาถึงของปัญญาประดิษฐ์ (AI) เทคโนโลยีนี้ไม่ได้เป็นเพียงเครื่องมือช่วยอำนวยความสะดวกอีกต่อไป แต่ได้พัฒนาไปสู่การเป็น “ผู้สร้างสรรค์” ที่สามารถผลิตผลงานภาพวาด ดนตรี และวรรณกรรมที่มีเอกลักษณ์และความซับซ้อนสูง ปรากฏการณ์นี้มีความสำคัญอย่างยิ่ง เพราะมันสั่นคลอนรากฐานความเชื่อที่ว่าศิลปะคือการแสดงออกซึ่งจิตวิญญาณและประสบการณ์ของมนุษย์แต่เพียงผู้เดียว คำถามที่ว่าเครื่องจักรสามารถสร้าง “ศิลปะที่แท้จริง” ได้หรือไม่ จึงกลายเป็นหัวข้อสนทนาที่หลีกเลี่ยงไม่ได้สำหรับศิลปิน นักวิจารณ์ และผู้เสพงานศิลป์ทุกคนในศตวรรษที่ 21

ความกังวลและการถกเถียงไม่ได้เกิดขึ้นอย่างไร้เหตุผล แต่มีที่มาจากการที่ AI เริ่มเข้ามามีบทบาทในพื้นที่ซึ่งเคยสงวนไว้สำหรับมนุษย์ โดยเฉพาะอย่างยิ่งในเวทีการประกวดศิลปะ การที่ผลงานจาก AI สามารถแข่งขันและแม้กระทั่งเอาชนะผลงานที่สร้างจากฝีมือมนุษย์ได้นั้น สร้างแรงกระเพื่อมมหาศาล มันบังคับให้ทุกคนต้องหันกลับมาทบทวนเกณฑ์การตัดสินคุณค่าทางศิลปะใหม่ทั้งหมด ไม่ว่าจะเป็นเรื่องของเทคนิค ความคิดริเริ่มสร้างสรรค์ เจตนาเบื้องหลังผลงาน หรือแม้กระทั่งความยากลำบากในกระบวนการสร้างสรรค์ ปัจจัยเหล่านี้กำลังถูกท้าทายโดยเทคโนโลยีที่สามารถเรียนรู้และสร้างผลงานได้ในเวลาเพียงเสี้ยววินาที

“ศิลปิน AI” คือใคร? นิยามใหม่ในยุคดิจิทัล

คำว่า “ศิลปิน AI” หรือ ปัญญาประดิษฐ์สร้างสรรค์ (Generative AI) หมายถึงระบบปัญญาประดิษฐ์ที่ถูกออกแบบและฝึกฝนให้สามารถสร้างสรรค์เนื้อหาใหม่ๆ ได้ด้วยตัวเอง เช่น รูปภาพ ข้อความ หรือดนตรี โดยอาศัยข้อมูลจำนวนมหาศาลที่ป้อนเข้าไปเพื่อการเรียนรู้ (Training Data) ซึ่งอาจเป็นคลังภาพถ่าย, งานศิลปะคลาสสิก, หรือบทกวีหลายล้านชิ้น AI จะวิเคราะห์รูปแบบ ความสัมพันธ์ และโครงสร้างจากข้อมูลเหล่านี้ เพื่อสร้างผลงานชิ้นใหม่ขึ้นมาตามคำสั่ง (Prompt) ที่ผู้ใช้ป้อนเข้าไป

กระบวนการสร้างสรรค์ของปัญญาประดิษฐ์

กระบวนการทำงานของศิลปิน AI แตกต่างจากศิลปินมนุษย์โดยสิ้นเชิง ในขณะที่มนุษย์อาศัยแรงบันดาลใจ ประสบการณ์ และอารมณ์ความรู้สึกในการสร้างงาน AI จะทำงานผ่านอัลกอริทึมทางคณิตศาสตร์ที่ซับซ้อน มันไม่ได้ “รู้สึก” หรือ “เข้าใจ” ความหมายของภาพที่มันสร้างขึ้นในแบบที่มนุษย์เข้าใจ แต่เป็นการสังเคราะห์และผสมผสานองค์ประกอบต่างๆ ตามรูปแบบที่ได้เรียนรู้มา เพื่อให้ได้ผลลัพธ์ที่ตรงกับคำสั่งมากที่สุด อย่างไรก็ตาม ผลลัพธ์ที่ได้นั้นมักจะมีความสวยงาม น่าทึ่ง และในบางครั้งก็แปลกใหม่จนมนุษย์คาดไม่ถึง ทำให้เกิดคำถามว่า แม้จะปราศจากเจตนาและจิตสำนึก กระบวนการดังกล่าวถือเป็นการสร้างสรรค์ได้หรือไม่

การใช้ AI ในการสร้างสรรค์ผลงานศิลปะ เป็นการขยายขอบเขตของศิลปะ หรือเป็นเพียงการกดปุ่มสร้างสรรค์?

ความสามารถของ AI ในการสร้างผลงานศิลปะได้เปิดพรมแดนใหม่ๆ แต่มันก็ทำให้เส้นแบ่งระหว่าง “ผู้สร้าง” และ “ผู้ใช้เครื่องมือ” เลือนรางลง ผู้ที่ป้อนคำสั่งให้ AI ก็มีบทบาทสำคัญในการกำกับทิศทางของผลงาน ซึ่งหลายคนมองว่านี่คือรูปแบบใหม่ของความคิดสร้างสรรค์ ในขณะที่อีกฝ่ายหนึ่งโต้แย้งว่านี่เป็นเพียงการพึ่งพาเทคโนโลยี และขาดซึ่ง “จิตวิญญาณ” ของศิลปินที่แท้จริง

กรณีศึกษาจากต่างประเทศ: ชัยชนะที่จุดประกายดราม่า

ดราม่าวงการศิลปะที่เกี่ยวข้องกับ AI ไม่ได้เป็นเพียงเรื่องสมมติ แต่เคยเกิดขึ้นจริงและสร้างแรงสั่นสะเทือนไปทั่วโลก กรณีที่โดดเด่นที่สุดคือเหตุการณ์ในปี 2022 ณ งานประกวดวิจิตรศิลป์ดิจิทัล (Digital Fine Arts Competition) ของรัฐโคโลราโด สหรัฐอเมริกา เมื่อผลงานชื่อ “Théâtre D’opéra Spatial” ของ เจสัน อัลเลน (Jason Allen) ได้รับรางวัลชนะเลิศอันดับหนึ่งในประเภทศิลปะดิจิทัล

ความพิเศษของผลงานชิ้นนี้คือ มันถูกสร้างขึ้นโดยใช้โปรแกรมปัญญาประดิษฐ์อย่าง Midjourney โดยอัลเลนทำหน้าที่เป็นผู้คิดคอนเซปต์และป้อนชุดคำสั่งอย่างละเอียดเพื่อให้ AI สร้างภาพที่เขาต้องการออกมา ชัยชนะครั้งนี้ได้จุดชนวนการถกเถียงอย่างรุนแรงในโลกออนไลน์ ศิลปินจำนวนมากแสดงความไม่พอใจและรู้สึกว่าการตัดสินครั้งนี้ไม่ยุติธรรม พวกเขามองว่าอัลเลนไม่ได้ “วาด” ภาพด้วยตัวเอง แต่เป็นเพียงผู้ “สั่งการ” ให้โปรแกรมทำงาน ซึ่งลดทอนคุณค่าของทักษะ ความพยายาม และเวลาที่ศิลปินมนุษย์ต้องทุ่มเทไปกับการสร้างสรรค์ผลงานหนึ่งชิ้น

ในทางกลับกัน อัลเลนและผู้สนับสนุนโต้แย้งว่า การสร้างสรรค์ผลงานชิ้นนี้ต้องใช้ทั้งความรู้ความเข้าใจในศิลปะ การวางองค์ประกอบ และทักษะในการเขียนคำสั่งที่แม่นยำและสร้างสรรค์ ซึ่งถือเป็นกระบวนการทางศิลปะรูปแบบหนึ่ง การใช้ AI ในมุมมองของพวกเขาจึงเปรียบเสมือนการใช้เครื่องมือชนิดใหม่ เช่นเดียวกับที่ศิลปินในอดีตเปลี่ยนจากพู่กันมาใช้กล้องถ่ายรูป หรือจากสีน้ำมันมาเป็นโปรแกรม Photoshop กรณีของเจสัน อัลเลน จึงกลายเป็นหมุดหมายสำคัญที่แสดงให้เห็นถึงความขัดแย้งทางความคิดระหว่างมุมมองศิลปะแบบดั้งเดิมกับความเป็นไปได้ใหม่ๆ ที่มาพร้อมกับเทคโนโลยี AI

ประเด็นร้อนในไทย: รางวัลศิลป์ พีระศรี และคำถามถึงอนาคต

สำหรับบริบทของประเทศไทย รางวัลศิลป์ พีระศรี ถือเป็นหนึ่งในรางวัลอันทรงเกียรติและมีความสำคัญสูงสุดในวงการศิลปะร่วมสมัย การประกวดนี้จัดขึ้นเพื่อรำลึกถึงศาสตราจารย์ศิลป์ พีระศรี บิดาแห่งศิลปะสมัยใหม่ของไทย และเพื่อส่งเสริมศิลปินรุ่นใหม่ที่มีศักยภาพ ดังนั้น การมีอยู่ของประเด็น AI ชนะรางวัลศิลปะ ในเวทีระดับโลกจึงส่งผลกระทบทางความคิดมาถึงวงการศิลปะไทยอย่างหลีกเลี่ยงไม่ได้

แม้ว่าในปัจจุบันจะยังไม่มีข้อมูลยืนยันอย่างเป็นทางการว่ามีผลงานที่สร้างโดย AI ชนะรางวัลศิลป์ พีระศรี โดยตรง แต่กระแสความกังวลและการตั้งคำถามได้เกิดขึ้นแล้วในหมู่ศิลปินและนักวิชาการศิลปะไทย โครงการทุนสร้างสรรค์ศิลปกรรมศิลป์ พีระศรี ครั้งที่ 22 ประจำปี 2566 ได้มอบรางวัลให้แก่ศิลปินที่มีความสามารถ 7 ท่าน ซึ่งล้วนเป็นผู้สร้างสรรค์ผลงานด้วยฝีมือมนุษย์ อย่างไรก็ตาม การเติบโตอย่างรวดเร็วของเทคโนโลยี AI ทำให้เกิดคำถามตามมาว่า หากในอนาคตมีผู้ส่งผลงานที่สร้างจาก AI เข้าประกวด คณะกรรมการจะมีเกณฑ์การพิจารณาอย่างไร และสังคมศิลปะไทยพร้อมที่จะยอมรับผลงานเหล่านั้นในฐานะ “ศิลปกรรม” ที่เทียบเท่ากับผลงานของมนุษย์หรือไม่

ประเด็นนี้ท้าทายทั้งผู้จัดงานประกวดและตัวศิลปินเอง ผู้จัดอาจต้องทบทวนและกำหนดกติกาให้ชัดเจนเกี่ยวกับการใช้ AI ในการสร้างสรรค์ผลงาน ขณะที่ศิลปินไทยเองก็ต้องเผชิญกับความท้าทายในการปรับตัวและพัฒนาเอกลักษณ์ของตนเองให้โดดเด่น เพื่อสร้างสรรค์ผลงานที่ AI ไม่สามารถเลียนแบบได้ โดยเฉพาะในด้านการถ่ายทอดอารมณ์ความรู้สึก บริบททางสังคมและวัฒนธรรม หรือปรัชญาความคิดที่ลึกซึ้งซึ่งเป็นหัวใจสำคัญของงานศิลปะ

สมรภูมิความคิด: ศิลปินมนุษย์ vs. ปัญญาประดิษฐ์สร้างสรรค์

ความขัดแย้งระหว่างศิลปะที่สร้างโดยมนุษย์และ AI สามารถสรุปเป็นมุมมองที่แตกต่างกันในหลายมิติ ซึ่งสะท้อนให้เห็นถึงการปะทะกันระหว่างค่านิยมดั้งเดิมกับนวัตกรรมทางเทคโนโลยี

มิติทางกฎหมาย: ใครคือเจ้าของลิขสิทธิ์ผลงานที่ AI สร้าง?

นอกเหนือจากประเด็นทางปรัชญาศิลปะแล้ว อนาคตศิลปะ ที่ขับเคลื่อนด้วย AI ยังต้องเผชิญกับความท้าทายใหญ่ทางกฎหมาย นั่นคือปัญหาเรื่องลิขสิทธิ์ ซึ่งยังคงเป็นประเด็นที่ซับซ้อนและไม่มีคำตอบที่ชัดเจนในระดับสากล คำถามหลักคือ ใครคือเจ้าของลิขสิทธิ์ผลงานที่ปัญญาประดิษฐ์สร้างขึ้นมา? ระหว่าง:

• ผู้พัฒนา AI: บริษัทหรือบุคคลที่สร้างอัลกอริทึมและระบบ AI ขึ้นมา
• ผู้ใช้งาน/ผู้ป้อนคำสั่ง: บุคคลที่คิดคอนเซปต์และเขียนคำสั่งเพื่อให้ AI สร้างผลงาน
• ตัว AI เอง: ในทางทฤษฎี AI อาจถูกมองเป็นผู้สร้าง แต่ตามกฎหมายปัจจุบัน สิ่งที่ไม่มีสถานะเป็นบุคคลไม่สามารถถือครองลิขสิทธิ์ได้
• สาธารณสมบัติ (Public Domain): บางความเห็นเสนอว่าผลงานจาก AI ควรเป็นสมบัติของสาธารณะ เพราะไม่มีผู้สร้างที่เป็นมนุษย์โดยตรง

กรณีศึกษาที่สำคัญในเรื่องนี้คือคดีของ สตีเฟน เธเลอร์ (Stephen Thaler) นักพัฒนา AI ที่พยายามยื่นขอจดลิขสิทธิ์ผลงานศิลปะชื่อ “A Recent Entrance to Paradise” ในนามของ AI ที่เขาสร้างขึ้นชื่อว่า “Creativity Machine” แต่สำนักงานลิขสิทธิ์และศาลในสหรัฐอเมริกาได้ปฏิเสธคำขอดังกล่าว โดยให้เหตุผลว่ากฎหมายลิขสิทธิ์คุ้มครองเฉพาะผลงานที่สร้างสรรค์โดยมนุษย์เท่านั้น เนื่องจาก AI ขาดซึ่ง “การประพันธ์ของมนุษย์” (Human Authorship) ซึ่งเป็นหัวใจสำคัญของกฎหมายลิขสิทธิ์

คำตัดสินนี้สร้างบรรทัดฐานที่สำคัญ แต่ก็ยังไม่สามารถแก้ไขปัญหาทั้งหมดได้ โดยเฉพาะในกรณีที่มนุษย์มีส่วนร่วมในกระบวนการสร้างสรรค์อย่างมีนัยสำคัญผ่านการป้อนคำสั่งที่ซับซ้อน การแก้ไขภาพ หรือการคัดเลือกผลลัพธ์ที่ดีที่สุด ปัจจุบันหลายประเทศรวมถึงประเทศไทยยังคงต้องศึกษาและพัฒนากรอบกฎหมายเพื่อรองรับเทคโนโลยีนี้ต่อไป ซึ่งความไม่ชัดเจนดังกล่าวสร้างความเสี่ยงให้กับทั้งศิลปินและผู้ซื้อขายผลงานศิลปะจาก AI ในตลาดปัจจุบัน

อนาคตศิลปะ: การปรับตัวหรือการแทนที่?

การมาถึงของศิลปิน AI ไม่ได้หมายถึงจุดจบของศิลปินมนุษย์ แต่เป็นการส่งสัญญาณถึงการเปลี่ยนแปลงครั้งใหญ่ที่บังคับให้ทุกคนในวงการต้องปรับตัว ศิลปินมนุษย์อาจต้องเปลี่ยนบทบาทจาก “ผู้สร้าง” แต่เพียงผู้เดียว ไปสู่การเป็น “ผู้กำกับความคิดสร้างสรรค์” หรือ “ผู้ทำงานร่วมกับ AI” โดยใช้เทคโนโลยีเป็นเครื่องมือในการขยายขอบเขตจินตนาการและสร้างสรรค์ผลงานในรูปแบบที่ไม่เคยมีมาก่อน

ในอนาคต เราอาจได้เห็นศิลปะแขนงใหม่ๆ ที่เกิดจากการผสมผสานระหว่างทักษะของมนุษย์และพลังการประมวลผลของ AI ตัวอย่างเช่น ศิลปินอาจใช้ AI ในการสร้างแบบร่างเริ่มต้นหลายพันแบบในเวลาอันสั้น แล้วจึงใช้ฝีมือและความรู้สึกของตนในการพัฒนาต่อยอด หรืออาจใช้ AI สร้างองค์ประกอบภาพที่ซับซ้อนเพื่อนำมาประกอบในงานจิตรกรรมหรือประติมากรรมของตนเอง การมอง AI ในฐานะ “ผู้ช่วย” หรือ “คู่หู” ในการสร้างสรรค์ อาจเป็นหนทางที่สร้างสรรค์กว่าการมองว่าเป็น “คู่แข่ง”

อย่างไรก็ตาม สิ่งที่ AI ยังไม่สามารถทำได้คือการสร้างสรรค์ผลงานจากประสบการณ์ชีวิตจริง การถ่ายทอดอารมณ์ความเจ็บปวด ความสุข หรือการวิพากษ์วิจารณ์สังคมอย่างมีนัยยะ ซึ่งยังคงเป็นแก่นสารสำคัญที่ทำให้ศิลปะของมนุษย์มีคุณค่าและเชื่อมโยงกับผู้คนได้อย่างลึกซึ้ง ดังนั้น เอกลักษณ์เฉพาะตัว บริบททางวัฒนธรรม และเรื่องราวเบื้องหลังผลงาน จะกลายเป็นปัจจัยที่สำคัญยิ่งขึ้นในการสร้างความแตกต่างและความโดดเด่นให้กับศิลปินมนุษย์ในยุคของปัญญาประดิษฐ์

บทสรุป: เส้นแบ่งที่พร่าเลือนระหว่างเครื่องมือและผู้สร้างสรรค์

ปรากฏการณ์ AI ชนะรางวัลศิลป์ พีระศรี! ดราม่าศิลปินคน vs ปัญญาประดิษฐ์ เป็นภาพสะท้อนที่ชัดเจนถึงความท้าทายและการเปลี่ยนแปลงที่วงการศิลปะทั่วโลกกำลังเผชิญ การมาถึงของปัญญาประดิษฐ์สร้างสรรค์ได้ทลายกำแพงความเชื่อเดิมๆ และบังคับให้เกิดการตั้งคำถามต่อรากฐานของศิลปะ ไม่ว่าจะเป็นนิยามของความคิดสร้างสรรค์ คุณค่าของทักษะฝีมือ หรือสถานะของความเป็นศิลปิน

แม้ว่าความขัดแย้งและการถกเถียงจะยังคงดำเนินต่อไป แต่สิ่งที่แน่นอนคือเทคโนโลยี AI ได้เข้ามาเป็นส่วนหนึ่งของภูมิทัศน์ทางศิลปะอย่างถาวรแล้ว การปฏิเสธหรือต่อต้านอาจไม่ใช่ทางออกที่มีประสิทธิภาพเท่ากับการเรียนรู้ที่จะทำความเข้าใจและใช้งานมันอย่างสร้างสรรค์ อนาคตของศิลปะไม่ได้ขึ้นอยู่กับการเลือกระหว่างมนุษย์หรือเครื่องจักร แต่ขึ้นอยู่กับว่าเราจะสามารถหาจุดสมดุลและสร้างสรรค์นิยามใหม่ของการทำงานร่วมกันระหว่างสองสิ่งนี้ได้อย่างไร เพื่อเปิดประตูไปสู่ยุคใหม่แห่งการแสดงออกทางศิลปะที่น่าตื่นเต้นและไร้ขีดจำกัดยิ่งกว่าเดิม อนาคตของศิลปะและนิยามของศิลปินกำลังถูกท้าทายอย่างที่ไม่เคยเป็นมาก่อน และนี่เป็นเพียงจุดเริ่มต้นเท่านั้น