22 ก.ย. วันศารทวิษุวัต: กลางวันเท่ากับกลางคืน

ปรากฏการณ์ดาราศาสตร์เป็นสิ่งที่เกิดขึ้นเป็นวัฏจักรและสะท้อนถึงการทำงานอันเป็นระบบของจักรวาล หนึ่งในปรากฏการณ์ที่น่าสนใจคือวันที่ 22 ก.ย. วันศารทวิษุวัต: กลางวันเท่ากับกลางคืน ซึ่งเป็นวันที่แกนของโลกอยู่ในตำแหน่งที่เหมาะสม ทำให้ดวงอาทิตย์ส่องแสงตั้งฉากกับเส้นศูนย์สูตรของโลกพอดี ส่งผลให้ระยะเวลาของกลางวันและกลางคืนยาวนานเกือบเท่ากันทั่วโลก วันนี้จึงนับเป็นหมุดหมายสำคัญของการเปลี่ยนแปลงฤดูกาลในซีกโลกเหนือและซีกโลกใต้

ประเด็นสำคัญเกี่ยวกับวันศารทวิษุวัต

• วันศารทวิษุวัต (Autumnal Equinox) คือวันที่ช่วงเวลากลางวันและกลางคืนยาวนานเท่ากันพอดี หรือประมาณ 12 ชั่วโมง
• เกิดขึ้นเนื่องจากดวงอาทิตย์โคจรมาอยู่ในตำแหน่งตั้งฉากกับเส้นศูนย์สูตรของโลก ทำให้ดวงอาทิตย์ขึ้นทางทิศตะวันออกและตกทางทิศตะวันตกอย่างแม่นยำ
• เป็นสัญญาณของการเริ่มต้นฤดูใบไม้ร่วงอย่างเป็นทางการในซีกโลกเหนือ และการเริ่มต้นฤดูใบไม้ผลิในซีกโลกใต้
• ในหนึ่งปีจะมีวันวิษุวัตเกิดขึ้นสองครั้ง คือ วันวสันตวิษุวัต (Vernal Equinox) ในเดือนมีนาคม และวันศารทวิษุวัต (Autumnal Equinox) ในเดือนกันยายน
• สำหรับประเทศไทย ปรากฏการณ์นี้เป็นเครื่องยืนยันถึงการโคจรของโลกรอบดวงอาทิตย์ที่มีความสม่ำเสมอและคาดการณ์ได้

ความหมายและความสำคัญของวันศารทวิษุวัต

วันศารทวิษุวัต (อ่านว่า สา-ระ-ทะ-วิ-สุ-วัด) เป็นปรากฏการณ์ทางดาราศาสตร์ที่มีความสำคัญอย่างยิ่งในการทำความเข้าใจการเคลื่อนที่ของโลกรอบดวงอาทิตย์และผลกระทบต่อฤดูกาลต่างๆ บนโลก วันนี้ไม่เพียงแต่เป็นวันที่กลางวันและกลางคืนมีความยาวเท่ากัน แต่ยังเป็นจุดเปลี่ยนผ่านที่สำคัญระหว่างฤดูกาล ซึ่งส่งผลต่อสิ่งมีชีวิตและระบบนิเวศทั่วโลก การศึกษาปรากฏการณ์นี้ช่วยให้นักดาราศาสตร์และนักวิทยาศาสตร์สามารถคำนวณปฏิทินและคาดการณ์ปรากฏการณ์อื่นๆ ที่เกี่ยวข้องได้อย่างแม่นยำ

นิยามทางดาราศาสตร์

ในทางดาราศาสตร์ คำว่า “วิษุวัต” (Equinox) มาจากภาษาละติน “aequinoctium” โดย “aequus” แปลว่า เท่ากัน และ “nox” แปลว่า กลางคืน ซึ่งรวมกันหมายถึง “กลางคืนที่เท่ากัน (กับกลางวัน)” ปรากฏการณ์นี้เกิดขึ้นเมื่อระนาบเส้นศูนย์สูตรของโลก (Earth’s Equator) ผ่านศูนย์กลางของดวงอาทิตย์พอดี ในช่วงเวลานี้ แนวแบ่งเขตระหว่างกลางวันและกลางคืน (Terminator) จะตั้งฉากกับเส้นศูนย์สูตร ทำให้ทุกพื้นที่บนโลกได้รับแสงจากดวงอาทิตย์เป็นเวลาประมาณ 12 ชั่วโมง และอยู่ในความมืดอีกประมาณ 12 ชั่วโมง สถาบันวิจัยดาราศาสตร์แห่งชาติ (องค์การมหาชน) หรือ สดร. ได้ให้ข้อมูลว่าในวันศารทวิษุวัต ดวงอาทิตย์จะโคจรมาอยู่ในตำแหน่งที่ตั้งฉากกับเส้นศูนย์สูตรของโลก ซึ่งเป็นเหตุการณ์ที่เกิดขึ้นเพียงสองครั้งต่อปีเท่านั้น

ปรากฏการณ์ที่ดวงอาทิตย์จะอยู่ในตำแหน่งตั้งฉากกับเส้นศูนย์สูตรของโลกพอดี ทำให้ช่วงเวลากลางวันและกลางคืนยาวนานเท่ากัน คือหัวใจสำคัญของวันวิษุวัต

จุดเริ่มต้นแห่งการเปลี่ยนผ่านของฤดูกาล

ความสำคัญของวันศารทวิษุวัตไม่ได้จำกัดอยู่แค่เรื่องความยาวของวันและคืน แต่ยังเป็นตัวกำหนดการเริ่มต้นของฤดูกาลอย่างเป็นทางการตามหลักดาราศาสตร์ สำหรับซีกโลกเหนือซึ่งรวมถึงทวีปยุโรป อเมริกาเหนือ และส่วนใหญ่ของเอเชีย วันศารทวิษุวัตถือเป็นวันแรกของฤดูใบไม้ร่วง (Autumn) หลังจากวันนี้ไป ดวงอาทิตย์จะเริ่มเคลื่อนที่ลงไปทางใต้มากขึ้น ทำให้ซีกโลกเหนือได้รับแสงอาทิตย์น้อยลง อุณหภูมิจึงเริ่มลดต่ำลง และช่วงเวลากลางวันจะสั้นกว่ากลางคืน ในทางกลับกัน สำหรับซีกโลกใต้ เช่น ออสเตรเลีย อเมริกาใต้ และตอนใต้ของแอฟริกา วันศารทวิษุวัตคือสัญญาณของการเริ่มต้นฤดูใบไม้ผลิ (Spring) ซึ่งเป็นช่วงเวลาที่ธรรมชาติเริ่มกลับมามีชีวิตชีวาอีกครั้งหลังฤดูหนาว

กลไกการเกิดปรากฏการณ์ศารทวิษุวัต

การเกิดวันศารทวิษุวัตเป็นผลโดยตรงจากปัจจัยสองประการ คือ การที่แกนของโลกเอียงทำมุมประมาณ 23.5 องศา และการที่โลกโคจรรอบดวงอาทิตย์เป็นวงรี ปัจจัยทั้งสองนี้ทำงานร่วมกันเพื่อสร้างปรากฏการณ์ฤดูกาลที่แตกต่างกันไปในแต่ละช่วงของปี

แกนโลกเอียงกับการโคจรรอบดวงอาทิตย์

แกนหมุนของโลกไม่ได้ตั้งตรง แต่เอียงทำมุมคงที่เมื่อเทียบกับระนาบการโคจรรอบดวงอาทิตย์ ตลอดทั้งปี ในขณะที่โลกโคจรไปรอบๆ ดวงอาทิตย์ บางช่วงซีกโลกเหนือจะเอียงเข้าหาดวงอาทิตย์ ทำให้ได้รับแสงแดดโดยตรงและมีช่วงเวลากลางวันที่ยาวนานขึ้น ซึ่งเป็นช่วงฤดูร้อน ในขณะเดียวกัน ซีกโลกใต้จะเอียงออกจากดวงอาทิตย์และเข้าสู่ฤดูหนาว หกเดือนต่อมา สถานการณ์จะกลับกัน ซีกโลกเหนือจะเอียงออกจากดวงอาทิตย์และเข้าสู่ฤดูหนาว ส่วนซีกโลกใต้จะเข้าสู่ฤดูร้อน

อย่างไรก็ตาม มีอยู่สองจุดในวงโคจรที่แกนของโลกไม่ได้เอียงเข้าหาหรือออกจากดวงอาทิตย์ ณ จุดนั้นเองที่ดวงอาทิตย์จะปรากฏอยู่เหนือเส้นศูนย์สูตรพอดี จุดแรกคือวันวสันตวิษุวัตในเดือนมีนาคม และจุดที่สองคือวันศารทวิษุวัตในเดือนกันยายน นี่คือช่วงเวลาที่ซีกโลกทั้งสองได้รับแสงอาทิตย์ในปริมาณที่เท่าๆ กัน

ตำแหน่งของดวงอาทิตย์บนเส้นศูนย์สูตรฟ้า

นักดาราศาสตร์อธิบายปรากฏการณ์นี้โดยใช้แบบจำลองทรงกลมฟ้า ซึ่งเป็นทรงกลมสมมติที่มีโลกเป็นศูนย์กลาง ในแบบจำลองนี้ เส้นศูนย์สูตรฟ้าคือเส้นโครงของเส้นศูนย์สูตรโลกออกไปบนทรงกลมฟ้า และเส้นสุริยวิถีคือเส้นทางการเคลื่อนที่ปรากฏของดวงอาทิตย์บนทรงกลมฟ้าตลอดทั้งปี เส้นศูนย์สูตรฟ้าและเส้นสุริยวิถีจะตัดกันสองจุด จุดตัดแรกคือจุดวสันตวิษุวัต (Vernal Equinox) และจุดตัดที่สองคือจุดศารทวิษุวัต (Autumnal Equinox) เมื่อดวงอาทิตย์เคลื่อนที่มาถึงจุดตัดเหล่านี้ ก็จะเกิดวันวิษุวัตขึ้นนั่นเอง ในวันดังกล่าว ดวงอาทิตย์จะขึ้นจากขอบฟ้าทางทิศตะวันออกแท้ และตกทางทิศตะวันตกแท้พอดี ซึ่งเป็นปรากฏการณ์ที่สามารถสังเกตได้ชัดเจน

วันศารทวิษุวัตในบริบทของประเทศไทย

แม้ว่าประเทศไทยจะตั้งอยู่ในเขตร้อนใกล้เส้นศูนย์สูตร ซึ่งไม่ได้รับผลกระทบจากฤดูกาลที่เปลี่ยนแปลงอย่างชัดเจนเหมือนประเทศในเขตอบอุ่น แต่ปรากฏการณ์วันศารทวิษุวัตก็ยังมีความสำคัญในเชิงดาราศาสตร์และเป็นเครื่องมือในการทำความเข้าใจการโคจรของโลก

เวลาการขึ้น-ตกของดวงอาทิตย์

ในวันที่ 22 กันยายน ดวงอาทิตย์จะขึ้นและตกในตำแหน่งที่ใกล้เคียงกับทิศตะวันออกและทิศตะวันตกมากที่สุด ทำให้สามารถใช้เป็นจุดอ้างอิงทิศทางได้ดี สำหรับประเทศไทยในวันดังกล่าว ดวงอาทิตย์จะขึ้นในเวลาประมาณ 06:07 น. และตกในเวลาประมาณ 18:14 น. ซึ่งทำให้ช่วงเวลากลางวันยาวนานประมาณ 12 ชั่วโมง 7 นาที แม้ว่าจะไม่เท่ากับ 12 ชั่วโมงพอดีเป๊ะ เนื่องจากปัจจัยเรื่องการหักเหของแสงในชั้นบรรยากาศและการวัดเวลาดวงอาทิตย์ขึ้นจากขอบฟ้า ไม่ใช่จากจุดศูนย์กลางของดวงอาทิตย์ แต่ก็ถือว่าเป็นวันที่กลางวันและกลางคืนมีความยาวใกล้เคียงกันมากที่สุด

ผลกระทบต่อสภาพอากาศและฤดูกาลในไทย

หลังวันศารทวิษุวัต ดวงอาทิตย์จะเริ่มเคลื่อนที่ลงใต้มากขึ้น ทำให้ซีกโลกเหนือรวมถึงประเทศไทยได้รับพลังงานจากดวงอาทิตย์ลดลงเล็กน้อย ในทางทฤษฎี นี่คือจุดเริ่มต้นของการเข้าสู่ช่วงที่อุณหภูมิควรจะเย็นลง อย่างไรก็ตาม เนื่องจากประเทศไทยได้รับอิทธิพลจากลมมรสุมเป็นหลัก การเปลี่ยนแปลงของฤดูกาลในไทยจึงขึ้นอยู่กับทิศทางลมมากกว่าตำแหน่งของดวงอาทิตย์โดยตรง โดยช่วงเวลาหลังจากเดือนกันยายนไป ประเทศไทยจะเริ่มเข้าสู่ช่วงปลายฤดูฝนและเตรียมเปลี่ยนผ่านเข้าสู่ฤดูหนาว ซึ่งเป็นผลมาจากลมมรสุมตะวันออกเฉียงเหนือที่พัดความเย็นและความแห้งแล้งมาจากประเทศจีน ดังนั้น แม้วันศารทวิษุวัตจะเป็นจุดเปลี่ยนทางดาราศาสตร์ แต่ผลกระทบต่อสภาพอากาศที่คนไทยสัมผัสได้นั้นจะเชื่อมโยงกับปัจจัยทางอุตุนิยมวิทยาในภูมิภาคมากกว่า

วิษุวัตสองครั้งในหนึ่งปี: ศารทวิษุวัตและวสันตวิษุวัต

ในรอบหนึ่งปีปฏิทิน โลกจะโคจรผ่านจุดที่เกิดปรากฏการณ์วิษุวัตสองครั้ง ซึ่งเป็นช่วงเวลาแห่งความสมดุลของแสงอาทิตย์บนซีกโลกทั้งสอง แต่ละครั้งจะมีความหมายและเป็นจุดเริ่มต้นของฤดูกาลที่ตรงกันข้ามกัน

1. วันศารทวิษุวัต (Autumnal Equinox): เกิดขึ้นประมาณวันที่ 22 หรือ 23 กันยายน เป็นวันที่ซีกโลกเหนือเข้าสู่ฤดูใบไม้ร่วง และซีกโลกใต้เข้าสู่ฤดูใบไม้ผลิ เป็นวันที่ดวงอาทิตย์เคลื่อนที่จากซีกโลกเหนือไปยังซีกโลกใต้

2. วันวสันตวิษุวัต (Vernal Equinox หรือ Spring Equinox): เกิดขึ้นประมาณวันที่ 20 หรือ 21 มีนาคม เป็นวันที่ซีกโลกเหนือเข้าสู่ฤดูใบไม้ผลิ และซีกโลกใต้เข้าสู่ฤดูใบไม้ร่วง เป็นวันที่ดวงอาทิตย์เคลื่อนที่ข้ามเส้นศูนย์สูตรจากซีกโลกใต้ขึ้นมายังซีกโลกเหนือ

ทั้งสองวันนี้มีลักษณะร่วมกันคือกลางวันและกลางคืนยาวนานเท่ากัน แต่เป็นสัญลักษณ์ของการเปลี่ยนแปลงที่สวนทางกันในแต่ละซีกโลก สะท้อนให้เห็นถึงพลวัตการโคจรของโลกที่ส่งผลกระทบอย่างต่อเนื่องและเป็นระบบ

สรุปข้อมูลสำคัญของวันศารทวิษุวัต

เพื่อความเข้าใจที่ชัดเจนยิ่งขึ้น ข้อมูลสำคัญเกี่ยวกับวันศารทวิษุวัตสามารถสรุปได้ดังตารางต่อไปนี้ ซึ่งอ้างอิงข้อมูลจากสถาบันวิจัยดาราศาสตร์แห่งชาติ (องค์การมหาชน)

บทสรุป: ความมหัศจรรย์แห่งความสมดุลของธรรมชาติ

วันที่ 22 กันยายน วันศารทวิษุวัต เป็นมากกว่าปรากฏการณ์ที่กลางวันยาวเท่ากับกลางคืน แต่มันคือเครื่องเตือนใจถึงความเที่ยงตรงและเป็นระบบของธรรมชาติและจักรวาล การโคจรของโลก การเอียงของแกนโลก และตำแหน่งของดวงอาทิตย์ ล้วนเป็นปัจจัยที่ทำงานสอดประสานกันอย่างลงตัวเพื่อสร้างสรรค์วัฏจักรของฤดูกาล ซึ่งเป็นพื้นฐานสำคัญของสิ่งมีชีวิตบนโลกใบนี้ การทำความเข้าใจปรากฏการณ์ทางดาราศาสตร์เช่นนี้ไม่เพียงแต่เพิ่มพูนความรู้ทางวิทยาศาสตร์ แต่ยังช่วยให้เกิดความตระหนักถึงความเชื่อมโยงระหว่างโลกกับระบบสุริยะ และเห็นคุณค่าของความสมดุลที่ธรรมชาติได้รังสรรค์ขึ้น