เงินบาทดิจิทัลมาแล้ว! ข้อควรรู้ก่อนเงินสดจะหายไป

การเปลี่ยนผ่านสู่ยุคดิจิทัลได้ส่งผลกระทบต่อทุกภาคส่วน รวมถึงระบบการเงินที่กำลังจะก้าวไปอีกขั้น เมื่อธนาคารแห่งประเทศไทยได้พัฒนาและเริ่มทดสอบ “เงินบาทดิจิทัล” ซึ่งเป็นสกุลเงินดิจิทัลที่ออกโดยธนาคารกลาง (Central Bank Digital Currency: CBDC) สิ่งนี้ถือเป็นจุดเปลี่ยนสำคัญที่จะนำพาระบบเศรษฐกิจของไทยเข้าสู่สังคมไร้เงินสดอย่างเต็มรูปแบบในอนาคตอันใกล้

ภาพรวมของเงินบาทดิจิทัล

ประเด็นสำคัญที่ควรทราบเกี่ยวกับเงินบาทดิจิทัลมีดังต่อไปนี้:

• สถานะทางกฎหมาย: เงินบาทดิจิทัลเป็นเงินที่ชำระหนี้ได้ตามกฎหมายเช่นเดียวกับธนบัตรและเหรียญกษาปณ์ มีมูลค่า 1 บาทดิจิทัล เท่ากับ 1 บาทเสมอ
• ผู้ออกและกำกับดูแล: ออกและรับรองโดยธนาคารแห่งประเทศไทย (ธปท.) ทำให้มีความน่าเชื่อถือและเสถียรภาพสูงสุด แตกต่างจากสินทรัพย์ดิจิทัลประเภทอื่น
• รูปแบบการใช้งาน: ถูกออกแบบมาเพื่อใช้จ่ายในชีวิตประจำวัน (Retail CBDC) ผ่านกระเป๋าเงินดิจิทัลบนสมาร์ทโฟนหรืออุปกรณ์อื่น ๆ เช่น บัตรชำระเงิน
• เป้าหมายหลัก: เพื่อเพิ่มประสิทธิภาพ ลดต้นทุนในระบบการชำระเงิน สร้างโอกาสสำหรับนวัตกรรมทางการเงิน และเป็นโครงสร้างพื้นฐานทางการเงินสำหรับอนาคตของประเทศ
• ความแตกต่างจากเงินในบัญชี: เงินบาทดิจิทัลเป็นหนี้สินของธนาคารกลางโดยตรงต่อประชาชน ในขณะที่เงินฝากในบัญชีธนาคารพาณิชย์เป็นหนี้สินของธนาคารพาณิชย์ต่อประชาชน

ทำความเข้าใจเงินบาทดิจิทัล (CBDC) อย่างละเอียด

การมาถึงของเงินบาทดิจิทัลอาจทำให้เกิดคำถามมากมายถึงความจำเป็นและรูปแบบของมันในระบบเศรษฐกิจปัจจุบัน การทำความเข้าใจพื้นฐาน แนวคิด และกลไกการทำงานจึงเป็นสิ่งสำคัญเพื่อเตรียมพร้อมรับการเปลี่ยนแปลงครั้งใหญ่นี้

นิยามและความหมาย

เงินบาทดิจิทัล หรือ Retail CBDC คือ สกุลเงินบาทในรูปแบบดิจิทัลที่ออกโดยธนาคารแห่งประเทศไทย ซึ่งเป็นหน่วยงานกลางของประเทศ มีคุณสมบัติเทียบเท่าเงินสดที่ใช้กันอยู่ในปัจจุบันทุกประการ สามารถใช้ชำระค่าสินค้าและบริการ โอนให้แก่กัน และใช้เป็นหน่วยวัดมูลค่าทางบัญชีได้ตามกฎหมาย

หัวใจสำคัญที่ทำให้เงินบาทดิจิทัลแตกต่างจากเงินรูปแบบอื่น ๆ คือการเป็น “หนี้สินโดยตรงของธนาคารกลาง” (Direct Liability of Central Bank) หมายความว่าเงินดิจิทัลที่ประชาชนถือครองนั้นได้รับการค้ำประกันจากธนาคารแห่งประเทศไทยโดยตรง ซึ่งเป็นระดับความมั่นคงสูงสุด ต่างจากเงินฝากในธนาคารพาณิชย์ที่เป็นเพียงการบันทึกตัวเลขทางบัญชีและเป็นหนี้สินของธนาคารพาณิชย์นั้น ๆ ต่อผู้ฝากเงิน

กลไกการทำงานเบื้องหลัง

กลไกการทำงานของเงินบาทดิจิทัลถูกออกแบบให้ง่ายและใกล้เคียงกับการใช้เงินสดมากที่สุด แต่เปลี่ยนจากรูปแบบกายภาพมาอยู่บนอุปกรณ์ดิจิทัล กระบวนการพื้นฐานประกอบด้วยขั้นตอนดังนี้:

1. การแลกเปลี่ยน: ประชาชนที่ต้องการใช้เงินบาทดิจิทัล จะต้องนำเงินสดหรือเงินในบัญชีธนาคารพาณิชย์มาแลกเป็นเงินบาทดิจิทัลในอัตรา 1:1 ผ่านผู้ให้บริการทางการเงินที่ได้รับอนุญาต เช่น ธนาคารพาณิชย์ หรือสถาบันการเงินอื่น ๆ
2. การจัดเก็บ: เงินบาทดิจิทัลที่แลกมาจะถูกเก็บไว้ใน “กระเป๋าเงินดิจิทัล” (Digital Wallet) ซึ่งเป็นแอปพลิเคชันบนสมาร์ทโฟน หรืออาจอยู่ในรูปแบบของบัตรหรืออุปกรณ์อื่น ๆ ที่ออกแบบมาโดยเฉพาะ
3. การใช้งาน: เมื่อต้องการชำระค่าสินค้าหรือบริการ ผู้ใช้สามารถทำธุรกรรมผ่านกระเป๋าเงินดิจิทัลได้ทันที เช่น การสแกน QR Code หรือการแตะบัตรที่เครื่องรับชำระเงิน การโอนเงินระหว่างบุคคลก็สามารถทำได้โดยตรงระหว่างกระเป๋าเงินดิจิทัลเช่นกัน

ระบบเบื้องหลังจะบันทึกการทำธุรกรรมทั้งหมดลงบนเทคโนโลยีที่ควบคุมโดยธนาคารกลาง ทำให้การโอนกรรมสิทธิ์ในเงินเกิดขึ้นอย่างสมบูรณ์และปลอดภัย คล้ายกับการยื่นธนบัตรให้แก่กัน แต่เกิดขึ้นในโลกดิจิทัลแทน

ตารางเปรียบเทียบ: เงินบาทดิจิทัล, คริปโทเคอร์เรนซี และ Mobile Banking

เพื่อให้เห็นภาพความแตกต่างที่ชัดเจนระหว่างเงินบาทดิจิทัลกับระบบการเงินดิจิทัลอื่น ๆ ที่มีอยู่ในปัจจุบัน สามารถเปรียบเทียบคุณสมบัติในด้านต่าง ๆ ได้ดังตารางต่อไปนี้

การประยุกต์ใช้ในชีวิตประจำวัน

เป้าหมายสำคัญของเงินบาทดิจิทัลคือการทำให้ประชาชนสามารถเข้าถึงและใช้งานได้ง่าย ไม่ซับซ้อนไปกว่าการใช้เงินสดหรือแอปพลิเคชันธนาคารในปัจจุบัน โดยมีการวางแนวทางให้ครอบคลุมคนทุกกลุ่ม

วิธีการเข้าถึงและใช้งาน

การเข้าถึงเงินบาทดิจิทัลจะดำเนินการผ่านตัวกลางที่ได้รับอนุญาต เช่น ธนาคารพาณิชย์หรือผู้ให้บริการทางการเงินที่ไม่ใช่ธนาคาร (Non-bank) ผู้ใช้งานสามารถดาวน์โหลดแอปพลิเคชันที่ทำหน้าที่เป็นกระเป๋าเงินดิจิทัล จากนั้นจึงทำการแลกเงินบาทจากบัญชีธนาคารของตนเองเข้ามาเก็บไว้ในกระเป๋าเงินดิจิทัลนั้น

เมื่อมีเงินบาทดิจิทัลในกระเป๋าแล้ว การใช้จ่ายจะคล้ายคลึงกับการใช้แอปพลิเคชันชำระเงินในปัจจุบัน คือสามารถสแกน QR Code ณ ร้านค้าที่รองรับ หรือโอนเงินให้บุคคลอื่นได้โดยตรงระหว่าง Wallet to Wallet ซึ่งคาดว่าจะมีความรวดเร็วและไม่มีค่าธรรมเนียมในการทำธุรกรรมพื้นฐาน เพื่อจูงใจให้เกิดการใช้งานในวงกว้าง

การออกแบบเพื่อทุกคนในสังคม

หนึ่งในความท้าทายสำคัญของการเปลี่ยนผ่านสู่ระบบดิจิทัลคือการดูแลไม่ให้กลุ่มใดกลุ่มหนึ่งในสังคมถูกทิ้งไว้ข้างหลัง โดยเฉพาะกลุ่มที่ไม่มีสมาร์ทโฟน เข้าไม่ถึงอินเทอร์เน็ต หรือผู้สูงอายุที่ไม่คุ้นเคยกับเทคโนโลยี ธนาคารแห่งประเทศไทยได้ตระหนักถึงประเด็นนี้และมีแนวทางการพัฒนาช่องทางเข้าถึงเงินบาทดิจิทัลที่หลากหลาย

นอกเหนือจากแอปพลิเคชันบนสมาร์ทโฟนแล้ว ยังมีการพิจารณาพัฒนารูปแบบการใช้งานอื่น ๆ เช่น บัตรชำระเงิน (คล้ายบัตรเดบิตหรือบัตรโดยสาร) ที่สามารถใช้แตะเพื่อจ่ายเงินบาทดิจิทัลได้โดยตรง ณ จุดชำระเงิน แนวทางนี้จะช่วยให้ผู้ที่ไม่มีสมาร์ทโฟนยังคงสามารถเข้าถึงและได้รับประโยชน์จากระบบการเงินใหม่นี้ได้ ลดช่องว่างทางดิจิทัลและส่งเสริมให้เกิดการยอมรับในทุกภาคส่วนของสังคม

ประโยชน์และผลกระทบเชิงบวก

การนำเงินบาทดิจิทัลมาใช้จะก่อให้เกิดประโยชน์ในหลายมิติ ทั้งต่อประชาชนรายย่อย ภาคธุรกิจ และโครงสร้างเศรษฐกิจโดยรวมของประเทศ

สำหรับภาคประชาชนและผู้ใช้งานทั่วไป

• ความสะดวกและรวดเร็ว: การชำระเงินและการโอนเงินสามารถทำได้ทันทีโดยตรงระหว่างผู้ใช้ ลดขั้นตอนและความจำเป็นในการพกพาเงินสด
• ความปลอดภัย: ลดความเสี่ยงจากการถือเงินสดจำนวนมาก เช่น การสูญหายหรือการถูกโจรกรรม นอกจากนี้ ระบบยังมีความปลอดภัยสูงภายใต้การกำกับดูแลของธนาคารกลาง
• ลดต้นทุน: มีแนวโน้มที่ค่าธรรมเนียมการทำธุรกรรมจะต่ำกว่าบริการทางการเงินรูปแบบเดิม หรืออาจไม่มีค่าธรรมเนียมเลยสำหรับการใช้งานพื้นฐาน

สำหรับภาคธุรกิจและเศรษฐกิจมหภาค

• ลดต้นทุนการจัดการเงินสด: ภาคธุรกิจ โดยเฉพาะร้านค้าปลีก จะสามารถลดต้นทุนที่เกี่ยวข้องกับการบริหารจัดการเงินสด เช่น การนับเงิน การเก็บรักษา และการขนส่งเงินสดไปยังธนาคาร
• เพิ่มประสิทธิภาพในระบบการชำระเงิน: การชำระเงินดิจิทัลที่เกิดขึ้นแบบทันทีจะช่วยเพิ่มสภาพคล่องและประสิทธิภาพในห่วงโซ่อุปทาน
• ส่งเสริมนวัตกรรมทางการเงิน (Fintech): เงินบาทดิจิทัลจะเป็นโครงสร้างพื้นฐานใหม่ที่เปิดโอกาสให้ภาคเอกชนและนักพัฒนาสามารถสร้างสรรค์บริการทางการเงินรูปแบบใหม่ ๆ ที่เชื่อมต่อกับระบบ CBDC ได้ เช่น การสร้างเงื่อนไขการชำระเงินอัตโนมัติ (Programmable Payment)
• เพิ่มขีดความสามารถในการดำเนินนโยบาย: ธนาคารกลางจะมีข้อมูลการทำธุรกรรมที่ละเอียดและรวดเร็วยิ่งขึ้น ซึ่งสามารถนำมาใช้วิเคราะห์ภาวะเศรษฐกิจและออกแบบนโยบายการเงินได้อย่างตรงจุดและทันท่วงที

ความท้าทายและความเสี่ยงที่ต้องพิจารณา

แม้ว่าเงินบาทดิจิทัลจะมีประโยชน์มากมาย แต่การนำมาใช้งานจริงยังคงมีความท้าทายและความเสี่ยงที่ผู้กำหนดนโยบายและผู้ใช้งานต้องตระหนักถึง เพื่อให้การเปลี่ยนผ่านเป็นไปอย่างราบรื่นและปลอดภัย

• ความเสี่ยงด้านความปลอดภัยทางไซเบอร์: ระบบการเงินดิจิทัลย่อมเป็นเป้าหมายของการโจมตีทางไซเบอร์ การสร้างระบบที่มีความมั่นคงปลอดภัยสูงสุดเพื่อป้องกันการแฮกหรือการปลอมแปลงจึงเป็นสิ่งสำคัญอันดับแรก
• ประเด็นความเป็นส่วนตัวของข้อมูล: ธรรมชาติของระบบดิจิทัลทำให้สามารถติดตามเส้นทางการเงินได้ การออกแบบนโยบายเพื่อสร้างสมดุลระหว่างการป้องกันอาชญากรรมทางการเงินกับการคุ้มครองความเป็นส่วนตัวของข้อมูลผู้ใช้งานจึงเป็นเรื่องละเอียดอ่อน
• ความรู้ความเข้าใจทางดิจิทัล (Digital Literacy): การส่งเสริมให้ประชาชนมีความรู้ความเข้าใจในการใช้เทคโนโลยีดิจิทัลอย่างปลอดภัยเป็นสิ่งจำเป็น เพื่อป้องกันการถูกหลอกลวงหรือการฉ้อโกงในรูปแบบต่าง ๆ ที่อาจเกิดขึ้น
• ผลกระทบต่อเสถียรภาพของระบบธนาคารพาณิชย์: หากประชาชนจำนวนมากหันไปถือเงินบาทดิจิทัลแทนเงินฝากในธนาคารพาณิชย์ อาจส่งผลกระทบต่อสภาพคล่องและบทบาทของธนาคารพาณิชย์ในการเป็นตัวกลางทางการเงินได้ ซึ่งเป็นประเด็นที่ธนาคารกลางต้องออกแบบกลไกเพื่อบริหารจัดการอย่างรอบคอบ

อนาคตสังคมไร้เงินสดของไทยกับเงินบาทดิจิทัล

ประเทศไทยมีการปรับตัวเข้าสู่สังคมไร้เงินสดมาอย่างต่อเนื่องในช่วงหลายปีที่ผ่านมา โดยมีแรงขับเคลื่อนสำคัญจากบริการพร้อมเพย์ (PromptPay) และแอปพลิเคชัน Mobile Banking ที่ได้รับความนิยมอย่างแพร่หลาย การมาถึงของเงินบาทดิจิทัลจึงไม่ใช่การเริ่มต้นจากศูนย์ แต่เป็นการต่อยอดและยกระดับโครงสร้างพื้นฐานทางการเงินที่มีอยู่ให้สมบูรณ์ยิ่งขึ้น

ปัจจุบัน ธนาคารแห่งประเทศไทยได้เริ่มดำเนินโครงการทดสอบการใช้งานเงินบาทดิจิทัลในวงจำกัด (Pilot Test) กับร้านค้าและผู้ใช้งานบางกลุ่มแล้ว ซึ่งเป็นสัญญาณที่ชัดเจนว่าการเปลี่ยนผ่านนี้กำลังจะเกิดขึ้นจริงในอนาคตอันใกล้ เงินบาทดิจิทัลจะเข้ามาเป็นอีกหนึ่งทางเลือกในการชำระเงินควบคู่ไปกับเงินสด บัตรเครดิต และ Mobile Banking โดยมีจุดเด่นที่ความเป็นเงินของภาครัฐโดยตรง

การมาของเงินบาทดิจิทัลไม่ใช่จุดสิ้นสุดของเงินสดในทันที แต่เป็นจุดเริ่มต้นของการเปลี่ยนแปลงครั้งสำคัญ ที่จะทำให้ระบบนิเวศทางการเงินของไทยมีความหลากหลาย ทันสมัย และพร้อมสำหรับเศรษฐกิจดิจิทัลในอนาคต

บทสรุป: การเตรียมความพร้อมสู่ยุคการเงินใหม่

เงินบาทดิจิทัลมาแล้ว! ข้อควรรู้ก่อนเงินสดจะหายไป คือความจริงที่กำลังจะเกิดขึ้น เงินบาทดิจิทัล หรือ CBDC ไม่ใช่คริปโทเคอร์เรนซีที่ผันผวน แต่เป็นเงินบาทในรูปแบบใหม่ที่ออกโดยธนาคารแห่งประเทศไทย มีความน่าเชื่อถือและเสถียรภาพสูงสุด ถูกออกแบบมาเพื่อเพิ่มทางเลือกในการชำระเงินให้สะดวก รวดเร็ว ปลอดภัย และลดต้นทุนในระบบเศรษฐกิจโดยรวม

แม้ว่าการเปลี่ยนผ่านอาจต้องใช้เวลาและเผชิญกับความท้าทายหลายด้าน แต่ทิศทางของโลกการเงินกำลังมุ่งไปสู่ความเป็นดิจิทัลอย่างไม่อาจหลีกเลี่ยงได้ การทำความเข้าใจหลักการทำงาน ข้อดี และความเสี่ยงที่เกี่ยวข้องกับเงินบาทดิจิทัลตั้งแต่เนิ่น ๆ จึงเป็นสิ่งสำคัญสำหรับประชาชนและภาคธุรกิจทุกคน เพื่อเตรียมความพร้อมในการปรับตัวและใช้ประโยชน์จากโครงสร้างพื้นฐานทางการเงินแห่งอนาคตได้อย่างเต็มศักยภาพและมั่นใจ