อย. ไฟเขียว ‘เนื้อแล็บ’ ขายในไทย! อร่อยหรือน่ากลัว?

ประเด็นที่ว่า อย. ไฟเขียว ‘เนื้อแล็บ’ ขายในไทย! อร่อยหรือน่ากลัว? ได้กลายเป็นหัวข้อสนทนาที่น่าจับตามองอย่างยิ่ง การตัดสินใจครั้งนี้ของสำนักงานคณะกรรมการอาหารและยา (อย.) นับเป็นจุดเปลี่ยนครั้งสำคัญของอุตสาหกรรมอาหารในประเทศไทย ซึ่งเปิดประตูสู่ “อาหารอนาคต” ที่เรียกว่าเนื้อสัตว์เพาะเลี้ยง (Cultured Meat) หรือที่รู้จักกันในชื่อเนื้อจากห้องแล็บ เทคโนโลยีนี้เสนอทางเลือกใหม่ในการผลิตโปรตีนจากสัตว์โดยไม่ต้องผ่านกระบวนการเลี้ยงและเชือดแบบดั้งเดิม ท่ามกลางความหวังในด้านความมั่นคงทางอาหารและสิ่งแวดล้อม ก็ยังมีคำถามและความกังวลจากผู้บริโภคเกี่ยวกับความปลอดภัย รสชาติ และผลกระทบในระยะยาว

ภาพรวมของเนื้อแล็บในประเทศไทย

การอนุมัติให้จำหน่ายเนื้อแล็บในประเทศไทยไม่ได้เกิดขึ้นอย่างโดดเดี่ยว แต่เป็นส่วนหนึ่งของกระแสความเปลี่ยนแปลงด้านเทคโนโลยีอาหารที่เกิดขึ้นทั่วโลก ประเด็นนี้จึงมีความสำคัญอย่างยิ่งต่อหลายภาคส่วน ตั้งแต่ผู้บริโภคที่กำลังมองหาทางเลือกใหม่ๆ เกษตรกรผู้เลี้ยงสัตว์ที่อาจต้องปรับตัว ไปจนถึงผู้ประกอบการและนักลงทุนในอุตสาหกรรมอาหารที่มองเห็นโอกาสทางธุรกิจใหม่ๆ

• การอนุมัติครั้งประวัติศาสตร์: อย. ไทยได้อนุญาตให้มีการจำหน่ายเนื้อสัตว์ที่ผลิตจากเทคโนโลยีการเพาะเลี้ยงเซลล์เป็นครั้งแรก ซึ่งถือเป็นก้าวที่สอดคล้องกับแนวโน้มของหน่วยงานกำกับดูแลอาหารในหลายประเทศทั่วโลก
• เทคโนโลยีแห่งอนาคต: เนื้อแล็บคือเนื้อสัตว์จริงที่ผลิตขึ้นจากการเพาะเลี้ยงสเต็มเซลล์ของสัตว์ในสภาพแวดล้อมที่ควบคุมอย่างเข้มงวด ทำให้ได้เนื้อเยื่อกล้ามเนื้อและไขมันโดยไม่ต้องเลี้ยงสัตว์ทั้งตัว
• ผู้นำระดับโลก: การตัดสินใจของไทยเกิดขึ้นหลังจากที่ประเทศอย่างสิงคโปร์และสหรัฐอเมริกาได้ให้การรับรองความปลอดภัยและอนุญาตให้จำหน่ายในเชิงพาณิชย์ไปก่อนหน้านี้แล้ว
• ความหวังและความกังวล: แม้เทคโนโลยีนี้จะมีความหวังในการแก้ปัญหาสิ่งแวดล้อมและสวัสดิภาพสัตว์ แต่ก็ยังคงมีความท้าทายในด้านการยอมรับของผู้บริโภค ต้นทุนการผลิต และข้อสงสัยเกี่ยวกับผลกระทบต่อสุขภาพในระยะยาว
• ทางเลือกใหม่สำหรับผู้บริโภค: การเกิดขึ้นของเนื้อแล็บในตลาดไทยจะเป็นการเพิ่มทางเลือกโปรตีนที่หลากหลายมากขึ้น ควบคู่ไปกับเนื้อสัตว์แบบดั้งเดิมและผลิตภัณฑ์จากพืช

เนื้อแล็บคืออะไร และผลิตอย่างไร?

ก่อนที่จะประเมินว่าเนื้อแล็บนั้น “อร่อยหรือน่ากลัว” การทำความเข้าใจพื้นฐานเกี่ยวกับคำจำกัดความและกระบวนการผลิตจึงเป็นสิ่งจำเป็นอย่างยิ่ง เพื่อให้สามารถแยกแยะผลิตภัณฑ์นี้ออกจากอาหารทางเลือกอื่นๆ เช่น โปรตีนจากพืชหรือแมลง และเข้าใจถึงหลักการทางวิทยาศาสตร์ที่อยู่เบื้องหลังนวัตกรรมนี้

คำจำกัดความของเนื้อสัตว์เพาะเลี้ยง

เนื้อสัตว์เพาะเลี้ยง (Cultured Meat) หรือ เนื้อแล็บ (Lab-Grown Meat) คือเนื้อสัตว์ที่ได้จากการนำเซลล์ต้นกำเนิด (Stem Cell) หรือเซลล์กล้ามเนื้อของสัตว์ เช่น วัว หมู ไก่ หรือสัตว์ทะเล มาเพาะเลี้ยงในห้องปฏิบัติการเพื่อให้เซลล์เพิ่มจำนวนและพัฒนาเป็นเนื้อเยื่อกล้ามเนื้อและไขมัน สิ่งสำคัญที่ต้องเน้นย้ำคือ นี่คือเนื้อสัตว์จริงในระดับชีวภาพ ไม่ใช่ผลิตภัณฑ์ทดแทนเนื้อสัตว์ที่ทำจากพืช (Plant-based) ดังนั้นจึงมีองค์ประกอบทางโภชนาการและโปรตีนที่เหมือนกับเนื้อสัตว์ที่ได้จากฟาร์ม แต่กระบวนการผลิตแตกต่างกันโดยสิ้นเชิง

หัวใจสำคัญของเทคโนโลยีนี้คือการผลิตเนื้อสัตว์โดยไม่ต้องพึ่งพากระบวนการเลี้ยงปศุสัตว์แบบดั้งเดิม ซึ่งเป็นการตัดวงจรการเลี้ยงดู การให้อาหาร และการเชือดสัตว์ออกไปทั้งหมด

กระบวนการผลิต: จากเซลล์สู่จานอาหาร

กระบวนการสร้างเนื้อสัตว์ในห้องปฏิบัติการมีความซับซ้อนและต้องอาศัยเทคโนโลยีชีวภาพขั้นสูง โดยสามารถสรุปขั้นตอนหลักๆ ได้ดังนี้:

1. การเก็บตัวอย่างเซลล์ (Cell Sourcing): เริ่มต้นจากการเก็บตัวอย่างเซลล์จำนวนเล็กน้อยจากสัตว์ที่มีชีวิตผ่านกระบวนการที่ไม่สร้างความเจ็บปวดมากนัก (Biopsy) หรืออาจใช้เซลล์จากไข่ที่ปฏิสนธิแล้ว เซลล์ที่นิยมใช้คือเซลล์ต้นกำเนิดหรือเซลล์กล้ามเนื้อ เนื่องจากมีความสามารถในการแบ่งตัวและเจริญเติบโตได้ดี
2. การเพาะเลี้ยงในสารอาหาร (Cultivation): นำเซลล์ที่ได้มาใส่ในถังปฏิกรณ์ชีวภาพ (Bioreactor) หรือที่เรียกง่ายๆ ว่า “ถังหมัก” ซึ่งเป็นระบบปิดที่ควบคุมสภาพแวดล้อมได้อย่างสมบูรณ์ ทั้งอุณหภูมิ ออกซิเจน และความเป็นกรด-ด่าง ภายในถังจะมีสารอาหารเหลว (Culture Medium) ที่จำเป็นต่อการเจริญเติบโตของเซลล์ เช่น กรดอะมิโน วิตามิน แร่ธาตุ และน้ำตาล
3. การเพิ่มจำนวนเซลล์ (Proliferation): ในสภาพแวดล้อมที่เหมาะสม เซลล์จะเริ่มแบ่งตัวและเพิ่มจำนวนขึ้นอย่างทวีคูณ จากเซลล์เพียงไม่กี่เซลล์สามารถขยายจำนวนเป็นล้านล้านเซลล์ได้ภายในเวลาไม่กี่สัปดาห์
4. การพัฒนาเป็นเนื้อเยื่อ (Differentiation): เมื่อมีจำนวนเซลล์มากพอ นักวิทยาศาสตร์จะปรับสูตรสารอาหารเพื่อกระตุ้นให้เซลล์พัฒนาไปเป็นเนื้อเยื่อประเภทต่างๆ ที่ประกอบกันเป็นเนื้อสัตว์ ได้แก่ เซลล์กล้ามเนื้อ (Muscle cells) เซลล์ไขมัน (Fat cells) และเซลล์เนื้อเยื่อเกี่ยวพัน (Connective tissue cells)
5. การสร้างโครงสร้าง (Scaffolding): เพื่อให้เนื้อเยื่อที่ได้มีลักษณะและเนื้อสัมผัสคล้ายกับเนื้อสเต็กหรือเนื้อเป็นชิ้น จะมีการใช้โครงสร้างที่กินได้ (Edible Scaffold) ซึ่งทำหน้าที่เป็นโครงให้เซลล์ยึดเกาะและเจริญเติบโตเรียงตัวกันเป็นเส้นใยกล้ามเนื้อที่มีระเบียบ
6. การเก็บเกี่ยวและแปรรูป (Harvesting and Processing): เมื่อเนื้อเยื่อเจริญเติบโตเต็มที่แล้ว จะถูกนำออกจากถังปฏิกรณ์ชีวภาพมาทำความสะอาดและแปรรูปเป็นผลิตภัณฑ์อาหารที่คุ้นเคย เช่น เนื้อบดสำหรับทำเบอร์เกอร์ ไส้กรอก หรือนักเก็ต

กระบวนการทั้งหมดนี้เกิดขึ้นในสภาพแวดล้อมที่สะอาดและปลอดเชื้อ ซึ่งช่วยลดความเสี่ยงจากการปนเปื้อนของเชื้อโรคที่มักพบในโรงฆ่าสัตว์ได้อย่างมีนัยสำคัญ

การอนุมัติในไทยและทั่วโลก: ก้าวสำคัญของอุตสาหกรรมอาหาร

การที่หน่วยงานกำกับดูแลด้านอาหารและยาของแต่ละประเทศให้การยอมรับและอนุมัติผลิตภัณฑ์เนื้อสัตว์เพาะเลี้ยง ถือเป็นหมุดหมายสำคัญที่ผลักดันให้เทคโนโลยีนี้ก้าวออกจากห้องทดลองไปสู่ตลาดผู้บริโภคในวงกว้าง การตัดสินใจของ อย. ไทยจึงเป็นภาพสะท้อนของแนวโน้มระดับโลกที่กำลังให้ความสนใจกับความยั่งยืนและความมั่นคงทางอาหารมากขึ้น

อย. ไทยเปิดทางสู่อาหารอนาคต

การที่ อย. ของไทยได้ “เปิดไฟเขียว” ให้กับเนื้อแล็บนั้นมีความหมายมากกว่าแค่การอนุญาตให้ขายสินค้าชนิดใหม่ แต่ยังเป็นการส่งสัญญาณที่ชัดเจนว่าประเทศไทยพร้อมที่จะเปิดรับนวัตกรรมและเทคโนโลยีอาหารสมัยใหม่ การอนุมัตินี้จะกระตุ้นให้เกิดการลงทุน การวิจัยและพัฒนา รวมถึงการสร้างระบบนิเวศสำหรับอุตสาหกรรม อาหารอนาคต ในประเทศ นอกจากนี้ยังเป็นการเตรียมความพร้อมเพื่อรับมือกับความท้าทายด้าน ความมั่นคงทางอาหาร ที่อาจเกิดขึ้นในอนาคตจากปัจจัยต่างๆ เช่น การเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ การเพิ่มขึ้นของประชากร และโรคระบาดในสัตว์

ผู้นำระดับโลก: สิงคโปร์และสหรัฐอเมริกา

ก่อนที่ประเทศไทยจะมีการอนุมัติ มีสองประเทศหลักที่ได้บุกเบิกเส้นทางนี้ไปก่อนแล้วและกลายเป็นกรณีศึกษาที่สำคัญ:

• สิงคโปร์: ในเดือนธันวาคม ปี 2020 สิงคโปร์สร้างประวัติศาสตร์ด้วยการเป็นประเทศแรกในโลกที่อนุมัติการจำหน่ายเนื้อไก่เพาะเลี้ยงในเชิงพาณิชย์ การตัดสินใจที่รวดเร็วและเด็ดขาดนี้ทำให้สิงคโปร์กลายเป็นศูนย์กลางของนวัตกรรมด้านเทคโนโลยีอาหาร (Food Tech) ในภูมิภาคเอเชีย และดึงดูดบริษัทสตาร์ทอัพจำนวนมากให้เข้าไปตั้งฐานการผลิตและวิจัย
• สหรัฐอเมริกา: ในปี 2023 องค์กรภาครัฐที่สำคัญสองแห่งของสหรัฐฯ ได้ให้การรับรองความปลอดภัยของเนื้อสัตว์เพาะเลี้ยงอย่างเป็นทางการ ได้แก่ สำนักงานคณะกรรมการอาหารและยา (FDA) ซึ่งประเมินและรับรองความปลอดภัยของกระบวนการผลิตทั้งหมดตั้งแต่การเก็บเซลล์ไปจนถึงการเก็บเกี่ยว และกระทรวงเกษตร (USDA) ซึ่งรับผิดชอบการตรวจสอบโรงงานผลิตและการติดฉลากผลิตภัณฑ์ การทำงานร่วมกันของทั้งสองหน่วยงานสร้างความเชื่อมั่นให้กับผู้บริโภคและอุตสาหกรรมเป็นอย่างมาก

การอนุมัติในประเทศเหล่านี้ไม่เพียงแต่เป็นการรับรองความปลอดภัยของผลิตภัณฑ์ แต่ยังเป็นการสร้างกรอบการกำกับดูแลที่ชัดเจน ซึ่งจะเป็นแนวทางให้กับประเทศอื่นๆ รวมถึงประเทศไทยในการพิจารณาและวางกฎระเบียบที่เหมาะสมต่อไป

ประเด็นถกเถียง: ความหวังและความกังวล

เช่นเดียวกับเทคโนโลยีใหม่ๆ ทุกชนิด เนื้อสัตว์เพาะเลี้ยงมาพร้อมกับศักยภาพในการเปลี่ยนแปลงโลกและข้อกังวลที่ต้องพิจารณาอย่างรอบด้าน การถกเถียงระหว่างประโยชน์และโทษจึงเป็นเรื่องปกติและจำเป็น เพื่อให้สังคมสามารถตัดสินใจได้อย่างมีข้อมูลครบถ้วน

ศักยภาพและประโยชน์ของเนื้อแล็บ

ผู้สนับสนุนเทคโนโลยีนี้มักชี้ให้เห็นถึงข้อดีในหลายมิติ ซึ่งอาจเป็นคำตอบของปัญหาระดับโลกหลายประการ:

• ความยั่งยืนด้านสิ่งแวดล้อม: การทำปศุสัตว์แบบดั้งเดิมเป็นหนึ่งในแหล่งปล่อยก๊าซเรือนกระจกที่สำคัญ และต้องใช้ทรัพยากรที่ดินและน้ำมหาศาล เนื้อแล็บมีศักยภาพที่จะลดผลกระทบเหล่านี้ได้อย่างมาก เนื่องจากใช้ที่ดินและน้ำน้อยกว่า และอาจปล่อยก๊าซมีเทนซึ่งเป็นก๊าซเรือนกระจกที่รุนแรงน้อยกว่า
• สวัสดิภาพสัตว์: กระบวนการผลิตเนื้อแล็บไม่จำเป็นต้องมีการกักขังหรือเชือดสัตว์ ซึ่งตอบโจทย์ผู้บริโภคกลุ่มที่ใส่ใจในประเด็นด้านจริยธรรมและสวัสดิภาพสัตว์
• ความปลอดภัยทางอาหาร: การผลิตในระบบปิดและสภาพแวดล้อมที่ปลอดเชื้อช่วยลดความเสี่ยงของการปนเปื้อนจากแบคทีเรีย เช่น ซัลโมเนลลา หรือ อีโคไล ที่มักพบในฟาร์มและโรงฆ่าสัตว์ นอกจากนี้ยังไม่จำเป็นต้องใช้ยาปฏิชีวนะในการเลี้ยง ซึ่งช่วยแก้ปัญหาเชื้อดื้อยาได้อีกทางหนึ่ง
• ความมั่นคงทางอาหาร: สามารถผลิตเนื้อสัตว์ได้ทุกที่ในโลก โดยไม่ขึ้นกับสภาพอากาศหรือพื้นที่การเกษตร ทำให้สามารถสร้างความมั่นคงทางอาหารให้กับประเทศที่ต้องพึ่งพาการนำเข้าเนื้อสัตว์เป็นหลัก

ความท้าทายและข้อกังวลที่ต้องพิจารณา

ในทางกลับกัน ฝ่ายที่ยังคงตั้งคำถามก็ได้หยิบยกประเด็นที่น่ากังวลขึ้นมาหลายประการ:

• ความปลอดภัยระยะยาว: แม้หน่วยงานกำกับดูแลจะรับรองความปลอดภัยในการบริโภค แต่เนื่องจากเป็นเทคโนโลยีที่ใหม่มาก จึงยังไม่มีข้อมูลเกี่ยวกับผลกระทบต่อสุขภาพในระยะยาว ซึ่งเป็นข้อกังวลหลักของผู้บริโภคจำนวนมาก
• รสชาติ เนื้อสัมผัส และคุณค่าทางโภชนาการ: การสร้างเนื้อเยื่อที่มีความซับซ้อนเหมือนเนื้อสเต็กชิ้นโตที่มีไขมันแทรก (Marbling) ยังคงเป็นความท้าทายทางเทคนิคอย่างสูง คำถามคือ เนื้อแล็บจะสามารถมอบประสบการณ์การกินที่เทียบเท่ากับเนื้อสัตว์จากธรรมชาติได้หรือไม่ และจะมีสารอาหารครบถ้วนเหมือนกันหรือไม่
• ต้นทุนการผลิตและราคาจำหน่าย: ปัจจุบันต้นทุนการผลิตเนื้อแล็บยังคงสูงมาก แม้ราคาจะลดลงอย่างต่อเนื่อง แต่ก็ยังแพงกว่าเนื้อสัตว์ทั่วไป การทำให้ผลิตภัณฑ์มีราคาที่เข้าถึงได้สำหรับคนทั่วไปจึงเป็นอุปสรรคสำคัญ
• ผลกระทบต่อเศรษฐกิจและสังคม: หากเนื้อแล็บได้รับความนิยมอย่างแพร่หลาย อาจส่งผลกระทบอย่างรุนแรงต่อเกษตรกรผู้เลี้ยงสัตว์และห่วงโซ่อุปทานทั้งหมดที่เกี่ยวข้อง ตั้งแต่ผู้ผลิตอาหารสัตว์ไปจนถึงผู้จัดจำหน่าย ซึ่งเป็นประเด็นที่ต้องมีการวางแผนรองรับอย่างรอบคอบ
• การยอมรับของผู้บริโภค: แนวคิดเรื่องการกินเนื้อที่ “เติบโตในห้องแล็บ” อาจสร้างความรู้สึกไม่เป็นธรรมชาติหรือที่เรียกว่า “Frankenmeat” การสร้างความเข้าใจและความไว้วางใจให้กับผู้บริโภคจึงเป็นกุญแจสำคัญสู่ความสำเร็จ

เปรียบเทียบเนื้อสัตว์เพาะเลี้ยงกับเนื้อสัตว์ทั่วไป

เพื่อให้เห็นภาพความแตกต่างและศักยภาพของเนื้อแล็บได้ชัดเจนยิ่งขึ้น การเปรียบเทียบโดยตรงกับเนื้อสัตว์จากฟาร์มแบบดั้งเดิมในมิติต่างๆ จะช่วยให้ผู้บริโภคสามารถประเมินทางเลือกนี้ได้อย่างมีเหตุผล

อนาคตของเนื้อแล็บในประเทศไทย

การอนุมัติของ อย. เป็นเพียงจุดเริ่มต้นของการเดินทางสำหรับเนื้อแล็บในประเทศไทย เส้นทางข้างหน้ายังเต็มไปด้วยโอกาสและความท้าทายที่ทุกภาคส่วนต้องร่วมมือกันเพื่อกำหนดทิศทางของอาหารแห่งอนาคตนี้

โอกาสสำหรับผู้ประกอบการและนักลงทุน

การเปิดตลาดเนื้อแล็บในไทยสร้างโอกาสทางธุรกิจใหม่ๆ อย่างมหาศาล:

• การวิจัยและพัฒนา: ประเทศไทยมีบุคลากรที่มีความสามารถด้านเทคโนโลยีชีวภาพและวิทยาศาสตร์การอาหาร ซึ่งสามารถต่อยอดงานวิจัยเพื่อปรับปรุงรสชาติ ลดต้นทุน และพัฒนาผลิตภัณฑ์เนื้อเพาะเลี้ยงชนิดใหม่ๆ เช่น อาหารทะเล
• การลงทุนในโรงงานผลิต: การสร้างโรงงานผลิตเนื้อแล็บในประเทศจะช่วยสร้างงาน สร้างมูลค่าเพิ่มทางเศรษฐกิจ และอาจทำให้ไทยเป็นฐานการผลิตเพื่อส่งออกในภูมิภาค
• ธุรกิจเกี่ยวเนื่อง: นอกจากการผลิตเนื้อโดยตรงแล้ว ยังมีโอกาสในธุรกิจสนับสนุน เช่น การผลิตสารอาหารสำหรับเพาะเลี้ยงเซลล์ การพัฒนาเครื่องปฏิกรณ์ชีวภาพ และการสร้างแบรนด์และการตลาด

สิ่งที่ผู้บริโภคควรรู้ก่อนตัดสินใจ

สำหรับผู้บริโภค การมีข้อมูลที่ถูกต้องและรอบด้านเป็นสิ่งสำคัญที่สุดในการตัดสินใจว่าจะลองเปิดรับผลิตภัณฑ์ใหม่นี้หรือไม่:

• การติดฉลากที่โปร่งใส: ผู้บริโภคควรได้รับข้อมูลที่ชัดเจนบนฉลากผลิตภัณฑ์ว่าเป็น “เนื้อสัตว์เพาะเลี้ยง” เพื่อให้สามารถตัดสินใจเลือกซื้อได้อย่างถูกต้อง
• แสวงหาข้อมูลจากแหล่งที่น่าเชื่อถือ: ควรติดตามข้อมูลข่าวสารจากหน่วยงานภาครัฐ สถาบันวิจัย และสื่อที่มีความน่าเชื่อถือ เพื่อทำความเข้าใจทั้งข้อดีและข้อจำกัดของเทคโนโลยีนี้อย่างเป็นกลาง
• ความปลอดภัยเป็นอันดับแรก: การรับรองจาก อย. ถือเป็นหลักประกันความปลอดภัยในเบื้องต้น ผู้บริโภคควรเชื่อมั่นในกระบวนการตรวจสอบตามมาตรฐานสากล แต่ก็ควรติดตามข้อมูลการวิจัยในระยะยาวต่อไป

บทสรุป: จุดเริ่มต้นของยุคใหม่แห่งวงการอาหาร

คำถามที่ว่า อย. ไฟเขียว ‘เนื้อแล็บ’ ขายในไทย! อร่อยหรือน่ากลัว? ยังคงไม่มีคำตอบที่ชัดเจนเพียงหนึ่งเดียว การตัดสินใจครั้งนี้ของ อย. เปรียบเสมือนการเปิดบทสนทนาครั้งสำคัญเกี่ยวกับอนาคตของอาหารบนจานของคนไทย เนื้อแล็บนำเสนอความเป็นไปได้ที่น่าตื่นเต้นในการสร้างระบบอาหารที่ยั่งยืนและมีมนุษยธรรมมากขึ้น แต่ในขณะเดียวกันก็มาพร้อมกับความท้าทายด้านเทคโนโลยี ต้นทุน และการยอมรับทางสังคม

ท้ายที่สุดแล้ว การที่เนื้อสัตว์เพาะเลี้ยงจะกลายเป็นส่วนหนึ่งของวิถีชีวิตผู้บริโภคชาวไทยได้หรือไม่นั้น ขึ้นอยู่กับหลายปัจจัย ทั้งความสามารถของนักวิทยาศาสตร์ในการสร้างสรรค์ผลิตภัณฑ์ที่มีรสชาติอร่อยและราคาเข้าถึงได้ การกำกับดูแลที่เข้มแข็งและโปร่งใสจากภาครัฐ และที่สำคัญที่สุดคือการตัดสินใจของผู้บริโภคแต่ละคน การเดินทางของอาหารอนาคตในประเทศไทยเพิ่งจะเริ่มต้นขึ้น และเป็นหน้าที่ของทุกภาคส่วนที่จะต้องร่วมกันกำหนดทิศทางเพื่อให้เกิดประโยชน์สูงสุดต่อสังคมโดยรวม